شماره۶۸۱۹۴/۳۰۰ - ۱۳۹۷/۵/۲۷ مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی استانداران محترم کلیه استانها شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ ۱۳۹۷/۵/۸ خود گزارش دبیرخانه شورای عالی پیرامون سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی را استماع نمود و ضمن تأکید بر اهمیت گورستان‌های تاریخی ایران بعنوان: ـ جزئی جدایی‌ناپذیر از منظر طبیعی و مصنوع محیط پیرامونی در ارتباط ساختاری با جنبه‌های‌های اسطوره‌ای، اخلاقی و دینی باورهای انسانی ـ نظام پیچیده و پذیرفته‌شده‌ای از نشانه‌ها، یادمان‌ها، و موتیف‌های انتزاعی به مثابه موزه‌های روباز شهری ـ بخشی از چشم‌انداز تاریخی که نقش ارزنده‌ای در تداوم حیات اخلاقی و معنوی انسانها دارد. ـ قسمتی از حافظه جمعی شهرها و روستاها که نقش بی‌بدیلی را به عنوان عناصر هویت بخش سکونتگاههای انسانی ایفا می‌کنند. تخریب این محدوده‌ها و یا عملیات نامناسب نوسازی، بازسازی، یکسان‌سازی آنها را حائز آسیب‌های جبران‌ناپذیر بر میراث تاریخی شهرها، تعرض به حقوق اجتماعی شهروندان و همچنین وهن ارزشهای ملموس و ناملموس مستتر در گورستان میداند. لذا ضمن تصویب «سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی» به شرح پیوست بر رعایت الزامات آن خصوصاً الزامات مربوط به مدیریت یکپارچه و اقدامات قانونی (بخش پنجم سند) توسط کلیه مراجع قانونی مرتبط تأکید می‌نماید. معاون شهرسازی و معماری و دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری ایران ـ محمدسعید ایزدی مصوبه مورخ ۱۳۹۷/۵/۸ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون سند ملی حفاظت و حراست از گورستان‌های تاریخی ایران ‌مقدمه؛ باتوجه به اینکه گورستان‌های تاریخی، بخش مهمی از مناظر طبیعی و مصنوع محیط پیرامونی ما را تشکیل داده‌ و بواسطه ارتباطات ساختاری خود با جنبه‌های اسطوره‌ای ، اخلاقی و دینی، سهم مهمی در باورهای اعتقادی انسانها ایفا می‌نماید و با اذعان به ماهیت احترام‌آمیز عرصه‌های تدفینی در دیدگاه دینی که بر ضرورت پاسداشت حرمت قبور و محدوده‌های پیرامونی آنها تأکید می‌نماید؛ و با توجه به امتزاج تاریخی مفاهیم اسطوره‌ای، مذهبی و دینی مربوط به مرگ و ارتباط آن با گورستان‌های تاریخی و درنظر گرفتن گورستان‌ها به عنوان تجسم کالبدی معماری مرگ و نیز با یادآوری تداوم معماری یادمانی در فرهنگ معماری ایرانی ـ اسلامی و ارتباط تنگاتنگ مفاهیم مرگ با شعائر دینی ـ مذهبی که توجه به موضوع گورستان‌های تاریخی را بیش از پیش ضروری می‌نماید؛ و با توجه به حضور نظام پیچیده و پذیرفته‌شده‌ای از نشانه‌ها، یادمان‌ها و موتیف‌های انتزاعی و گستره‌ای از سنگ‌افراشت‌ها، قبرهای تخت، قبور تندیس ‌ وار و... که گورستان‌ها را به موزه‌های روباز شهری مبدل ساخته است؛ و با عنایت به ارزشهای ملموس و ناملموس مستتر در گورستان‌های تاریخی؛ اعم از نمونه‌های باستانی، تاریخی و معاصر که سیب اهمیت یافتن این محوطه‌های تاریخی می‌گردد؛ و با اذعان به ضرورت حفظ و حراست از گورستان‌ها به عنوان بخشی از چشم‌اندازها و محوطه‌های تاریخی که نقشی ارزنده در حیات اخلاقی و معنوی انسان‌ها داشته و در عین حال به دلیل سهم آنها در حیات هنری و فرهنگی انسانها، همانگونه که نمونه‌های شناخته شده کشور شواهد این موضوع هستند؛ و نیز با توجه به نقش غیرقابل انکار گورستان‌ها به عنوان بخشی از حافظه جمعی شهرها و روستاها و کارکرد این عرصه‌های تاریخی به عنوان یکی از عناصر هویت‌بخش سکونتگاه‌های انسانی؛ و با در نظر گرفتن تغییرات بطئی انگاره‌های دینی، فراموشی و نسیان مرگ در شهر معاصر، رشد دیدگاه‌های مرگ‌گریز در جوامع مدرن و همچنین توسعه شتابان و غیرمسئولانه شهر و مدیریت نسنجیده آن و تعدد نهادهای تصمیم‌گیرنده، فقر اطلاعاتی و عدم شناخت صحیح عرصه‌های تدفینی که موجبات تخریب و حذف گورستان‌ها از چهره سکونتگاه‌های امروزی را فراهم آورده‌اند؛ و با توجه به‌اینکه تخریب این محدوده‌ها ـ بدون توجه به آنچه که تخریب می‌شود ـ و همچنین عملیات نامتناسب نوسازی، بازسازی، هماهنگ‌سازی و یکسان‌سازی در سراسر کشور به بهانه‌ی توسعه یا معاصرسازی، آسیب شدیدی به‌این میراث تاریخی وارد نموده است؛ و با درنظر گرفتن اینکه محدوده‌های تاریخی، میراث غیرمنقولی هستند که تخریب آنها، اغلب موجب عدم آرامش و تعرض به حقوق اجتماعی می‌شود، حتی اگر به خسارات اقتصادی منتهی نشود و با یادآوری این موضوع که چنین شرایطی، متضمن مسئولیت‌هایی برای تک تک شهروندان بوده و همچنین تعهداتی را برعهده‌ی مقامات شهری و دولتی می‌گذارد که تنها آنها از عهده‌ی انجام آن برمی‌آیند؛ و با به رسمیت شناختن ضرورت توسعه و گسترش آتی گورستان‌ها در جهت پاسخگویی به نیازهای تدفینی شهرهای در حال رشد و با یادآوری این موضوع که گورستان‌های تاریخی در طول اعصار، از جمله ملموس‌ترین نشانه‌های غنا و گوناگونی فعالیت‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی بوده و اینکه حراست از آنها و هماهنگ کردن آنها با جامعه معاصر از جمله فاکتورهای اساسی در برنامه‌ریزی شهری و توسعه پایدار جوامع محسوب می‌شود؛ و با توجه به‌اینکه بخش‌ها و نهادهای دولتی، برای حفظ این دارایی‌های غیرقابل جایگزین که درمعرض خطر ویرانی و یا حتی تخریب کامل قرار دارند، موظف هستند در قالب برنامه‌ریزی‌های کشوری، منطقه‌ای و محلی، سیاست‌های جامع و فعالی درمورد حفاظت و احیاء محدوده‌های تاریخی و محیط اطراف آنها، اتخاذ کنند؛ و با توجه به‌اینکه در بسیاری از موارد، قوانینی راجع به میراث معماری، مناظر فرهنگی و ارتباط آن با برنامه‌ریزی شهری، برنامه‌ریزی سرزمینی، منطقه‌ای یا محلی، که به‌اندازه‌ی کافی موثر و قابل انعطاف باشند وجود ندارد؛ و با در نظر گرفتن هدف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور در حفاظت و صیانت از تمام جنبه‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مواریث فرهنگی و تبلور این هدف در حمایت، حفاظت، مرمت و باززنده‌سازی بناها، بافت‌ها و محوطه‌های تاریخی و دیگر جنبه‌های ملموس و ناملموس میراث بشری؛ و با یادآوری اسناد قانونی و فرادست بین‌المللی از جمله منشور ونیز (۱۹۶۴)، عهدنامه حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان (۱۹۷۲)، توصیه‌نامه حفظ و حراست زیبایی و ویژگی چشم‌اندازها و محوطه‌ها (۱۹۶۲)، توصیه‌نامه حراست از نقش امروزی محدوده‌های تاریخی (۱۹۷۶)، منشور واشنگتن (۱۹۸۷)، منشور میراث باستان‌شناسی (۱۹۹۰) و یادآوری آموزه‌های سند نارا در خصوص اصالت آثار و یادمان‌های تاریخی که راهکارهایی کلی برای شناخت و حفاظت از محوطه‌های تاریخی را ارائه داده اند و با در نظرگرفتن تجارب کشورهای پیشرو در امر حفاظت از گورستان‌های تاریخی که نتیجه مطالعات و اقدامات آن‌ها در سندهای ملی این کشورها بازتاب یافته است؛ بخش اول: تعاریف ۱) گورستان‌ها، مجموعه­ای از عناصر کالبدی و فراکالبدی است که در ادغام با یکدیگر، ساختار ویژه و منحصربفرد عرصه‌های تدفینی را بوجود آورده‌اند. این عناصر در گورستان­های باستانی و تاریخی عمدتاً بصورت ارگانیگ (بدون طرح‌ریزی اولیه) و در گورستان‌های معاصر با طرح‌ریزی اولیه در کنار یکدیگر قرارگرفته و ماهیت پیچیده گورستان را شکل می‌بخشند. بررسی عوامل شکل‌دهنده به گورستان‌های تاریخی، نشان‌دهنده رابطه بنیادین بستر و بافت محیط، اعتقادات دینی و فرهنگی، عوامل تاریخی و نیروی تاثیرگذار عوامل انسانی در ساماندهی کالبد و منظر عرصه طبیعی با بهره‌گیری از عناصر طبیعی و مفاهیم هنری و معمارانه و نظام معینی از نشانه­هاست. رابطه ایجاد شده به سبب هم افزایی، مفهومی گسترده تر و عمیق­تر از جمع ساده ارزش­های معمارانه این محیط­های تاریخی با محیط طبیعی است. وجود نظام نشانه­ها و باورهای اسطوره­ای، دینی و مذهبی از یک سو و حضور عناصر معمارانه (آرامگاه­های خانوادگی، یادمان­ها، سنگ­قبرها و...) از سوی دیگر که با گذر زمان، رنگ و بویی تاریخی بخود گرفته‌اند، مفهوم تاریخی ـ فرهنگی را وارد محیط طبیعی می‌نماید. با افزودن صفت تاریخی و توجه به فرایند تخریب بطئی این آثار، بستر طبیعی از چنان کیفیتی برخوردار می‌گردد که می‌توان از آن به مثابه مناظر فرهنگی ـ تاریخی یاد نمود. «گورستان‌های تاریخی»، به مثابه گونه‌ای ویژه از مناظر فرهنگی، عرصه‌هایی تدفینی نشانه‌دار شده با قدمت بیش از ۱۰۰ سال هستند که محدوده آنها مشخص بوده و دارای دوره‌های توسعه و گسترش باشند. ویژگی بارز این محوطه‌های تاریخی، ارتباط ساختاری محیط پیرامون و چیدمان درونی آنهاست که در منظرپردازی‌های طبیعی و انسان ساخت گورستان تجلی یافته و با نظام مشخصی از یادمان­ها، تندیس‌ها، موتیف‌ها و نشانه­های انتزاعی غنی می‌گردند. این گورستان‌ها، عمدتا دارای جنبه‌های مختلف دینی ـ مذهبی، فرهنگی ـ اجتماعی و یادمانی بوده و بواسطه دفن اصحاب دین و مشاهیر ادبی، فرهنگی، علمی، سیاسی، اجتماعی و هنری جامعه مورد احترام شهروندان یک سکونتگاه (در مقیاس محلی، شهری، منطقه‌ای و سرزمینی) و یا به سبب ویژگی­های خاص کالبدی ـ منظری، محل رجوع جوامع انسانی است. ۲ ) «حفاظت» به معنای کلیه روش‌ها و فرآیندهای توجه به گورستان تاریخی به عنوان یک «مکان میراثی» برای حفظ اهمیت فرهنگی آن است که شامل نگهداری و صیانت، تثبت، تعمیر و اصلاح، مرمت و بازسازی و عموما ترکیبی از موارد فوق است. ۳) «نگهداری» به معنای مراقبت و حفظ دائمی ساختار و چیدمان فضایی و کلیه عناصر موجود در شکل عمومی گورستان است. ۴) «تثبیت» به معنای نگهداری از بافت گورستان تاریخی به شکل فعلی خود و به تعویق انداختن مکانیسم تخریب و فرسایش اجزا و ویرانی آنها در برابر عوامل آسیب‌رسان است. ۵) تعمیر به معنای مداخلات حداقلی در اجزای گورستان (عموما سنگ قبرها، یادمان‌ها و ابنیه و آثار معماری و نظایر آنها) به منظور رفع نواقص ناشی از تخریب، فروریزی و فرسایش طبیعی است و نباید آنرا با مرمت که نیازمند مطالعات گسترده و مداخلات ساختاری است، اشتباه گرفت. ۶) «مرمت» به معنای بازگرداندن بافت موجود گورستان تاریخی به وضعیت قبلی شناخته شده و اصیل از طریق حذف الحاق بی‌ارزش، اعاده کلیه ساختارهای فروپاشیده و سرهم‌کردن اجزای آن بدون بهره‌گیری از مصالح جدید است. ۷ ) بازسازی به معنای بازگرداندن بافت موجود گورستان به وضعیت قبلی شناخته‌شده از طریق بکارگیری مصالح جدید است. بخش دوم: مستندنگاری، شناسایی و ارزیابی دقیق ۱) هر اقدام عملیاتی در گورستان‌های تاریخی می‌بایست مبتنی بر فعالیت‌های شناسایی باشد. این مطالعات شامل نقشه‌برداری جامع، بررسی‌های تاریخی و دوره‌بندی‌های توسعه، شناخت ساختار کالبدی ـ فضایی، شناسایی آرامگاه‌ها و قبور شاخص، نشانه‌شناسی موتیف‌ها و کتیبه‌ها، بررسی وضعیت فیزیکی قبور، پوشش گیاهی،... و نیز ارزیابی ارزش‌های مترتب بر گورستان و آسیب‌شناسی و آنالیز خطرپذیری است. ۲) در عملیات شناسایی و مستندنگاری گورستان‌های تاریخی، جمع‌آوری کلیه استنادات نقشه‌ای شامل نقشه‌های شهری و تصاویر هوایی و تهیه نقشه‌ عرصه گورستان بادرنظر گرفتن حدود اربعه، دیوارهای محیطی، ورودی‌ها، توپوگرافی، ترانشه‌ها، مسیرها و دسترسی‌های داخلی، قطعات تدفینی، عوارض طبیعی و مصنوع، یادمان‌های بزرگ ‌مقیاس، آرامگاه‌های فردی و خانوادگی، ضریح‌ها و حصارهای فلزی، ابنیه تاریخی و معاصر، سنگ قبرها و کلیه عناصر گیاهی شامل درختان، درختچه‌ها، بوته‌ها و محدوده‌های لگوم با رعایت مقیاس مناسب ضروری است.. ۳) کّل یک گورستان تاریخی باید مورد بررسی قرار گیرد و رشد فضایی آن نیز باید تجزیه و تحلیل شود. این بررسی هاباید داده‌های باستان‌شناختی، تاریخی، معماری، فنّی و فرهنگی ـ اجتماعی و اقتصادی را دربر گیرد. نتیجه این مطالعات باید به سندی منتهی گردد. که بر اساس آن بتوان تعیین کرد که کدامیک از اندام‌های کالبدی و ساختارهای طبیعی یا مصنوع اعم از ساختمان‌ها، یادمان‌ها، آرامگاه‌های خانوادگی، قطعات تدفینی، سنگ‌قبرها، درختان و... باید به دقت تحت حفاظت قرارگیرند، و یا در شرایط خاصی حفظ و نگهداری شوند ویا در اوضاع و احوال کاملاً استثنایی و با تهیه مستندات کامل، تخریب شوند. این موضوع، متخصصان حفاظت و مقامات مسئول را قادر می‌سازد که هرنوع کار و عملیات غیرمنطبق با توصیه‌نامه حاضر را م توقف کنند. ۴ ) علاوه بر بررسی‌های مذکور در زمینه‌ی معماری، بررسی‌های همه جانبه‌ی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و داده‌ها و ساخت‌های فنی و نیز بررسی زمینه و بافت گسترده‌تر شهری و منطقه‌ای نیز ضروری است. این مطالعات باید در صورت امکان، داده‌های جمعیت‌شناختی و تجزیه و تحلیلی از فعالیت‌های اقتصادی، ا جتماعی و فرهنگی و همچنین روش‌های زندگی و ارتباط‌های اجتماعی، مسائل مربوط به اجاره‌ی زمین، زیر بنای اقتصاد شهری، و ضعیت نظام جاده‌ای، شبکه‌های ارتباطات و اتصالات دوسویه‌ی بین محدوده‌های گورستان‌های تاریخی و مناطق اطراف را شامل شود. مقامات مسئول و مدیران شهری باید برای این مطالعات، اهمیت فراوانی قائل شوند و به خاطر داشته‌باشند که بدون این مطالعات، نمی‌توان طرح‌های معتبری برای حراست از عرصه‌های تدفینی ارزشمند و تاریخی ‌تهیه کرد. بخش سوم: اصول بنیادین ۱) طرح حفاظت گورستان تاریخی، می‌بایست عرصه تدفینی را به عنوان یک کل منسجم مورد شناسایی قرار داده و اصول، سیاست‌ها و فرآیندهای عمومی مورد نیاز در صیانت و مراقبت از این مکان‌های میراثی را در جهت حمایت و تضمین حیات ارزش‌های ملموس و ناملموس گورستان‌های تاریخی را مشخص کند. چنین عرصه‌هایی به عنوان یک کل، شامل طرح‌بندی، چیدمان عمومی، عرصه‌های تدفینی، یادمان‌های شاخص و قبور منفرد و خانوادگی، پوشش‌های گیاهی (کاشته شده یا طبیعی)، حامل ارزش‌های گسترده‌ای هستند که آنرا شایسته حفاظت و حمایت می‌نماید. به عنوان یک اصل کلی، هیچ از این آثار نباید از محیط خود جدا شوند. ۲) هدف از حفاظت گورستان‌های تاریخی، برقراری یا بازیابی برجستگی‌های ذاتی این عرصه‌های تاریخی به عنوان مکان‌ میراثی و تضمین تداوم حیات آنهاست و از این رو باید تامین‌کننده امنیت، نگهداری و آینده آن باشد. ۳) در هر اقدام عملیاتی در حوزه گورستان‌های تاریخی؛ توجه به موارد زیر ضروری است: آ) تأکید بر انجام مطالعات سطح شناخت پیش از هر اقدام مداخلاتی که منجر به هرگونه تغییر در ماهیت عناصر و بخش‌های مجموعه گردد. (اقدامات مستند) ب) سعی در حفظ ساختارهای تاریخی (احترام عدم آسیب رسانی) ج) رعایت اصل مداخله حداقلی در ساختار بخش‌های معماری مجموعه (کمترین مداخله) د) احترام به اصل برگشت‌پذیری از طریق مداخلات حداقلی و برگشت‌پذیر (برگشت‌پذیری) ذ) توجه به معیار اصالت در تصمیم گیریهای لازم جهت مداخله. (اصالت) ر) خوانا، متمایز و قابل شناسایی بودن مداخلات مرمتی (تمایز در مرمت) ز) بهره‌گیری از مصالح همگن و متمایز با مصالح اصلی (تعادل در عین تمایز) ک) پرهیز از سطوح تزئینی در بازسازیهای احتمالی (رعایت سادگی در بازسازی) گ) بهره‌گیری از توانمندی تکنولوژی مدرن در مداخلات امروزی (رویکرد تکنولوژیکی) م) بهره‌گیری از متخصصان و کارشناسان در تمام مراحل مطالعه و اقدام (تخصص گرایی) ۴) حفاظت از گورستان، محدود به ساختار معماری، ابنیه و آثار معماری و سنگ‌قبرها نیست، بلکه می‌بایست کلیه اجزای منظرین، ساختارهای کالیدی ـ فضایی، عناصر طبیعی و گیاهی نیز مورد حفاظت قرار گیرند. این روش‌ها می‌بایست هم پیشگیراننده و هم اصلاح‌گرایانه باشند. ۵) هر اقدام عملیاتی می‌بایست مبتنی بر شناخت، تحلیل و تفسیر دقیق ساختار فیزیکی، مشخصات تاریخی و طرح‌بندی عمومی گورستان از نظر آثار معماری، یادمان‌ها، عناصر منظرین، پوشش گیاهی و... باشد. ۶ ) شالوده حفاظت از گورستان‌های تاریخی، ملاحظه و توجه به بافت موجود آن بوده و باید دربرگیرنده حداقل مداخله فیزیکی ممکن باشد. از همین رو، مراقبت، نگهداری و تثببت وضعیت موجود گورستان، رویکرد مناسب مداخلات حفاظتی در گورستان‌های تاریخی محسوب می‌شود. در این میان، اقدامات مرمتی در مقیاسی کنترل شده و صرفا براساس مستندات و شواهد کافی قابل تائید است. بر همین اساس، هر اقدامی در جهت بازسازی با توجیهات منطقی و صرفاً در شرایط خاص قابل بررسی است. از آنجا که هدف این اقدامات، حفظ ساختار تاریخی و اصیل گورستان‌هاست، تطبیق‌پذیری و انطباق دادن سنگ قبرها و یکسان‌سازی تراز آنها (همسان‌سازی) امری مطرود و غیراصولی است ۷) انتخاب خط مشی متناسب برای حفاظت از یک گورستان تاریخی، باید در وهله اول بر اساس فهم معنای فرهنگی و ارزش‌های مترتب بر عرصه تدفینی و شرایط فیزیکی آثار موجود تعیین گردد. ۸) تمام اقدامات پیش‌بینی‌شده باید مورد وثوق دستورالعمل‌ها، توصیه‌نامه‌ها و منشورهای بین‌المللی و ملی بوده و منطبق بر دستورالعمل‌های نهادهای مرتبط نظیر ایکوموس، یونسکو، ایفلا و... باشد. در انتخاب راهکار و متد مداخله، باید اهمیت و ارزش نسبی گورستان‌ها در نظر گرفته شود. بر اساس ویژگی‌های تاریخی، کیفیت ساختارهای معماری، یادمان‌ها و سنگ‌قبرها و نیز گستردگی و تنوع نقوش و موتیف‌های نشانه‌شناختی و درنظر گرفتن نوع آسیب‌ها، می‌توان روش‌های متنوعی را اتخاذ کرد. ۹) باتوجه به اینکه، این عرصه‌ها، محوطه‌های باستان شناسی محسوب می‌شوند، بنابراین تمام اقدامات آتی مانند احداث مسیرهای داخلی و دسترسی‌های بین عرصه‌های تدفینی، می‌بایست پس از بررسی‌های باستان شناسی و فعالیت‌های شناسایی صورت گیرد. ۱۰) تداوم کاربری تدفینی ـ ولو در مقیاس کم ـ بهترین راه برای تضمین تداوم ارزش‌های ملموس و ناملموس در گورستان‌های تاریخی است. به عبارت دیگر، چنانچه به هر دلیلی، امکان تدفین در گستره شهری در گورستان میسر نیست، می‌توان با محدود کردن تدفین به ساکنان محلی و افراد صاحب‌نام و...، زمینه حضور شهروندان را در عرصه تدفینی فراهم ساخت. ۱۱) تمام طرحهای توسعه آتی و یا طرح‌های بهسازی و ارتقاء ساختار گورستان می‌بایست به ارزش‌های گورستان وفادار مانده و بر اصول مورد تأکید طرح‌های حفاظتی منطبق باشند. ۱۲ ) ریسک و خطرات احتمالی پدیده‌های طبیعی و همچنین وندالیسم در گورستان‌ها می‌بایست آنالیز شده و هرآنجا که لازم باشد، اقدامات مدیریتی لازم برای حذف و کاهش اثراث سوء آن صورت پذیرد. ۱۳) مدیریت موثر پوشش گیاهی می‌بایست به عنوان نقطه کلیدی طرح حفاظت از گورستان‌ها مورد لحاظ قرار گیرد. درختان تاریخی و قدیمی می‌بایست مورد شناسایی قرار گرفته و حفاظت از آنها می‌بایست متضمن کمترین مداخله و تخریب در سنگ قبرها و یادمان‌ها گردد. کاشت درختان جدید در کنار گورهای قدیمی توصیه نمی‌شود. اما می‌توان از طریق حذف گونه‌های مهاجم و کاشت و اصلاح وضعیت درختان اصیل (در موقعیت‌های مناسب)، نسبت به حفظ ساختار عمومی گورستان اقدام کرد. ۱۴) تمام سنگ قبرها و یادمان‌ها به عنوان یک شی میراثی ارزشمند تلقی می‌شوند. بنابراین تمام اقدامات حفاظتی انجام شده بر روی آنها می‌بایست کمترین سطح از مداخله (و دریک سطح ایده‌آل؛ قابل بازگشت) را تضمین کند. البته بدیهی است که این سطح از مداخله میبایست تداوم حیات این عناصر را تضمین نماید. ۱۵) کلیه آثار معماری شامل یادمان‌ها و اتاقک‌های تدفینی فردی و خانوادگی می‌بایست ضمن مستندنگاری، دارای طرح‌های حفاظت و مرمت موضوعی بوده و بر اساس دستورالعمل‌های مرمتی مورد وثوق نهادهای ملی و بین‌المللی مرمت گردند. ۱۶ ) کلیه اجزا فیزیکی سازنده گورستان بویژه یادمان‌ها، سنگ‌قبرها و ابنیه می‌بایست در محل خود باقی بمانند. جابه‌جایی تمام با بخشی از این آثار پذیرفته نیست؛ مگر آنکه این کار، تنها راه اطمینان از بقای آن باشد. ۱۷) کلیه بخش‌های مطالعاتی و اجرایی مربوط به گورستان‌های تاریخی، می‌بایست توسط گروه‌های متخصص و افراد با صلاحیت علمی نظیر متخصصان مطالعات تاریخی، جامعه شناسان، مردم شناسان فرهنگی، متخصصین نشانه‌شناسی، معماران منظر و متخصصین مرمت بنا، بافت و آثار فرهنگی و... صورت گیرد. بخش چهارم: اقدامات نگاهداری و حفاظت ۱) گورستان‌ها همانند دیگر مکان‌های میراثی دارای آسیب‌های بالفعل و بالقوه‌ای هستند که بسته به میزان فعال یا موثر بودن آنها، می‌توانند در کوتاه مدت تاثیرات مخرب شدیدی بر عرصه‌ تاریخی گورستان گذاشته و تداوم حیات آنرا با دشواری‌هایی جدی مواجه سازند. به همین منظور در جهت پیشگیری آنی از تداوم فعالیت عوامل آسیب‌رسان، انجام اقدامات فوری به عنوان اولین گام حفاظت در قالب اقدامات رفع خطر شامل؛ ارزیابی ساختارهای فیزیکی و کالبدی و اکولوژیکی و همچنین، کنترل شرایط ایمنی آن به منظور ساماندهی اولیه و رفع عوامل آسیب رسان ضروری است. کلیه این اقدامات، می‌بایست مبتنی بر مستندنگاری، برداشت‌های میدانی، نقشه‌برداری‌های اولیه و ارزیابی‌های علمی و عملیات شناسایی باشد. ۲) کاربست رویکرد حفاظت ارزش‌مبنا به عنوان متدولوژی مناسب با ماهیت تاریخی گورستان‌های تاریخی به مثابه مکان میراثی و پیشبرد گام به گام مراحل پیش‌بینی شده در آن، گامی عملی برای کاهش آسیب‌پذیری‌ و تضمین تداوم حضور گورستان‌ها در سکونت‌گاه‌های انسانی است. ۳) گزارش مکتوب در مورد خط مشی حفاظت بـر اساس ضوابط حرفه‌ای باید تهیه ‌شود که در آن موضوعاتی مانند برجستگی فرهنگی، شرایط فیزیکی و روند پیشنهادی حفاظت به همراه شواهد توجیهی و پشتیبان، شامل نقشه‌ عکس، طرح و تمامی نمونه‌های مناسب تعیین شده‌باشد. طرح پیشنهادی می‌بایست قبل از آغاز عملیات اجرایی، به تایید سازمان میراث فرهنگی یا کمیته حفاظت از گورستان‌های تاریخی کشور رسیده باشد. ۴ ) کلیه طرح‌های ساماندهی و حفاظت گورستان‌های تاریخی می‌بایست دستورالعمل‌های عملیاتی خود را در هفت رده اصلی شامل؛ ساختار فضایی، ساختارهای معماری، سنگ قبرها، لنداسکیپ و منظر، پوشش گیاهی، تاسیسات مبلمان ارائه دهند. ۵) حفاظت از چیدمان و ساختار فضایی و جلوگیری از هرگونه تغییر در ساختار فضایی ـ کالبدی گورستان اعم از تغییر در توپوگرافی، شیب‌بندی عمومی، ترانشه‌ها و سکوبندی‌ها، عوارض مصنوع، ورودی‌های اصلی، مسیرها و دسترسی‌های داخلی، ساختارهای معماری، آرامگاه‌های فردی و خانوادگی، چیدمان قبور و... توصیه می‌شود. همچنین هیچ رده از اقدامات پاکسازی فضایی ـ کالبدی و حذف ابنیه تاریخی و واجد ارزش به بهانه‌های عیان‌سازی، نوسازی و... در گورستان‌های تاریخی جایز نیست. ۶) حفاظت از آثار و ابنیه تاریخی شامل نیایشگاه‌ها، یادمان‌های حجمی، اتاقک‌های تدفینی، سردابه‌ها، دخمه‌ها، آرامگاه‌ها فردی و خانوادگی، بخش مهمی از طرح حفاظت عرصه تدفینی است. پاکسازی و شست‌و‌شوی سطحی نما و تزئینات وابسته به معماری در این رده از بناها به منظور افزایش کیفیت منظر و دید بهتر به این آثار توصیه می‌شود. ۷) اولویت مداخله در این رده از آثار، حفاظت پیشگرانه، تعمیرات جزیی، ارتقاء جزییات معماری و حذف الحاقات متاخر به منظور اعاده به ساختار اولیه و اصیل بناهاست. همچنین در صورت ضرورت تعریف پروژه‌های مرمت و حفاظت موضوعی، موضعی و جامع این رده از آثار، اقدام بر اساس دستورالعمل‌های عمومی و مورد تائید سازمان میراث فرهنگی، بلامانع است. بازسازی تنها در صورت وجود اسناد متقن میسر است. این بازسازی‌ها نباید به هیچ عنوان موجب تخریب یا از بین رفتن سنگ‌قبرهای موجود در عرصه گورستان گردد. ۸) تخریب و حذف بناهای بی‌ارزش و فاقد کاربری به منظور آزادسازی عرصه گورستان و ارتقا کیفیت منظری ضروری است. ۹) احداث بنای جدید در داخل عرصه حفاظت شده گورستان یا توسعه امام‌زاده‌ها ممنوع است. گورستان، ثبت ملی نشده و از منظر ارزشمندی، در درجه پایین‌تری قرار دارد و ضرورت ساخت بنا در آن به اثبات رسیده است، ساخت این ابنیه در زمین‌های بایر و فاقد سنگ قبر با رعایت حریم ارتفاعی و تناسبات حجمی، تناسب مصالح مورد استفاده در نما و.. بلااشکال است. بخش پنجم: مدیریت یکپارچه و اقدامات قانونی ۱) با توجه به وجود نهادهای گوناگون در امر مدیریت عرصه‌های تدفینی و به منظور جلوگیری اقدامات موازی، تأسیس کمیته مشترک حفاظت از گورستان‌های تاریخی متشکل از کارشناسان نهادهای مسئول سازمان میراث فرهنگی کشور، سازمان اوقاف، شهرداری، بنیاد شهید، اداره کل راه و شهرسازی استان، اساتید متخصص و پژوهشگران دانشگاه‌های کشور با رویکرد به مدیریت یکپارچه این عرصه‌ها، ضروری است. ۲) فهرستی جامع از گورستان‌های تاریخی در چهار سطح محلی، استانی، منطقه‌ای و کشوری می‌بایست تهیه شود، اعم از اینکه این گورستان‌ها دارای ارزش هستند یانه. این فهرست باید به ترتیب اولویت باشد تا به این ترتیب منابع محدود موجود برای حفاظت به‌صورت منصفانه‌ای توزیع گردد. چنانچه تهیه این فهرست، مستلزم هزینه و وقت زیاد باشد، می‌بایست در کوتاه مدت، بررسی همه‌جانبه گورستان‌هایی که بواسطه توسعه شهری و مداخلات غیرمسئولانه در معرض خطر قرارگرفته‌اند، در اولویت قرار گیرد. ۳) تهیه شناسنامه و پرونده برای گورستان‌های تاریخی کشور، امکان بررسی دقیق و همه‌جانبه آنها را میسر می‌سازد. بنا به اهداف سازمان میراث فرهنگی و شرح وظایف قانونی این نهاد، تهیه شناسنامه جامع عرصه‌های تدفینی تاریخی کشور بر عهده کارشناسان این سازمان می‌باشد. همچنین توصیه می‌شود، در گام دوم، گورستان‌های شناسایی شده، مورد آنالیز دقیق و فنی قرارگرفته و ارزشمندی آنها سنجیده شود. ۴ ) تعیین محدوده عرصه و مشخص کردن حرایم استحفاظی، منظری و زیست‌محیطی گورستان‌ها، به عنوان گامی عملیاتی برای حفاظت از این مکان‌های میراثی ضروری است. ضوابط اختصاصی هر یک از حرایم می‌بایست با توجه به نتایج مطالعات و فعالیت‌های شناسایی گورستان و ارزیابی ارزش‌ها و با درنظر گرفتن حدود ساخت و ساز و حد ارتفاعی عناصر جدید، امکان باستان شناسی و... تعریف و تصویب گردد. ۵) هرگونه تغییر کاربری و توسعه شهری در درون عرصه‌های تدفینی تاریخی و ارزشمند، موجب تخریب و ازبین رفتن ارزشهای مترتب بر مکان میراثی خواهد شد. از همین رو، شهرداری‌های با عنوان نهاد متولی توسعه شهری، مسئول حفظ یکپارچگی محدوده گورستان‌های تاریخی است. ۶) حفاظت، نگهداری و ارائه موثر گورستان‌های تاریخی، می‌بایست به عنوان یکی از وجوه اساسی طرح‌های توسعه پایدار و همچنین برنامه‌ریزی‌های ملی، منطقه‌ای و محلی، مدنظر قرارگیرد. ۷) کلیه طرح‌های تفصیلی و جامع شهرها و طرح‌های فرادست آنها، می‌بایست با تغییر نگرش به عرصه‌های تدفینی تاریخی به عنوان مکان‌های میراثی شهر، این عرصه‌ها را در پهنه‌های حفاظتی فرهنگی و تاریخی قلمداد کرده و ضوابط ویژه‌ای را برای حفاظت از حریم این پهنه‌ها لحاظ کنند. ۸) کلیه‌های طرح‌های برنامه‌ریزی شهری و طرح‌های موضوعی و موضعی که در مجاورت گورستان‌های تاریخی و ارزشمند تعریف شده‌اند، باید دربردارنده مقررات و ضوابط الزام‌آوری باشند که با اعمال آنها، حفظ حراست از مناظر تدفینی شهر تضمین گردد. این امر حتی شامل گورستان‌هایی است که هنوز در لیست میراث ملی کشور قرار نگرفته‌اند. ۹) سازمان میراث فرهنگی به عنوان نهاد مسئول نگاهداشت و حفاظت از مکان‌های میراثی کشور، موظف است، بر مبنای آموزه‌های این سند پیش‌نویس و ضمائم آن، سند اجرایی حفاظت از گورستان‌های تاریخی را پس از بررسی و تصویب جهت اجرا به دیگر ارگان‌های مسئول ارجاع دهد. ۱۰) از آنجاکه مکان‌های میراثی، نیازمند نگهداری و مراقبت دائمی هستند، توصیه می‌شود؛ پلان مدیریت حفاظت گورستان‌ با درنظر گرفتن اهداف مشخص، اقدامات کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت و دستورالعمل‌های پایش و مانیتورینگ دوره‌ای و دائمی و نیز دستورالعمل‌های مربوط به حفاظت و نگهداری از لنداسکیپ و منظر، یادمان‌ها و ابنیه، قبور و سنگ مزارها، پوشش گیاهی و درختان و دیگر ساختارهای فرعی موجود در عرصه‌های تدفینی تهیه و پس از تصویب در مجامع نظارتی، در جهت عملیاتی شدن ابلاغ گردد. ۱۱) تضمین تداوم تدفین در گورستان‌های تاریخی، بویژه در گورستان‌های محله‌ای علاوه بر تقویت بنیان‌های درون محله‌ای، موجبات تداوم حیات عرصه‌های تدفینی و حضور پررنگ شهروندان در آن شده و از متروکه‌ماندن، شکل‌گیری بزهکاری‌های اجتماعی و آسیب‌های پیایند، جلوگیری خواهد کرد. یادآوری این موضوع ضروری است که با افزایش استاندارد‌های بهداشتی، بخش مهمی از موانع پیش روی تدفین در گورستان‌های درون شهری مرتفع شده است ۱۲) واگذاری مدیریت گورستان‌های محله‌ای به هیات‌های امنا متشکل از ساکنان هر محله سبب افزایش مشارکت شهروندان در مدیریت شهری و افزایش حس تعلق خاطر به محلات قدیمی و عناصر تاریخی آن از جمله گورستان‌ها خواهد شد. همچنین باید برای ارایه پیشنهادها و کمک در این کار، خصوصاً به‌منظور ملاحظه ونظارت برمیراث فرهنگی و طبیعی، آنان را فراخوانند. امکان حمایت مالی از سوی بخش خصوصی نیز می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. ۱۳ ) تعریف پروژه‌های فرهنگی و اجتماعی در بافت‌های پرخطر و آسیب‌زا ـ که محل استقرار برخی از گورستان‌های تاریخی شهرهاست ـ از وظایف نهادهای مرتبط با شهرداری‌هاست. شهرداری موظف است، مجموعه‌ای از اقدامات لازم را برای کنترل آسیب‌های اجتماعی و ناهنجاری‌های رفتاری را که موجب لطمه خوردن به ماهیت مکان‌های میراثی و از آن جمله گورستان‌هاست، طراحی و عملیاتی نماید. ۱۴) مقامات دولتی می‌بایستی بیش از پیش و تا آنجا که ممکن است، منابع مالی لازم را برای حراست و حفاظت از گورستان‌های تاریخی ارزشمند به عنوان اسناد تمدن ایرانی ـ اسلامی تامین نمایند. ۱۵) درمورد افرادی که به‌طور عمدی سنگ‌قبرها، یادمانها و بناها، مجموعه ساختمان‌ها یا محوطه‌هایی که از لحاظ باستان‌شناسی، تاریخی یا هنری ارزشمند هستند را تخریب می‌کنند یا شکل آن را تغییر می‌دهند، می‌بایستی ضمانت‌های اجرایی و یا مجازات‌هایی ـ منطبق با حقوق وقوانین هر کشور ـ تعیین کرد. همچنین اشخاصی که به انحاء دیگر، اعمالی انجام می‌دهند که برای حفاظت، نگهداری از گورستان تاریخی مضّر محسوب می‌شوند، باید تحت مجازات و یا اعمال ضمانت‌های اجرایی دیگر قرارگیرند. ضمانت‌های اجرایی مذکور باید شامل مقرراتی در مورد مرّمت محوطه‌ی آسیب‌دیده، منطبق با استاندارد‌های فنّی و علمی و به شکل اولیه‌ی خود، باشد. بخش ششم: اطلاع رسانی، ترغیب و آموزش ۱) ایجاد احساس تعهد در نهادهای حاکمیتی، سیستم مدیریت شهری، سمن‌ها، گروه‌های اجتماعی و کلیه شهروندان در مواجهه مسئولانه با گورستان‌ها و کاربست بیشترین اقدامات حفاظتی و کمترین مداخلات تخریبی در این پهنه‌های باارزش از مهمترین اقدامات آموزشی است. ۲) گورستان‌های تاریخی، مدفن بسیاری از مشاهیر دینی ـ مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، ادبی، سیاسی و ورزشی و روایتگر بخشی از تاریخ سکونت‌گاه‌های انسانی است. برنامه‌ریزی دقیق به منظور برپایی مراسم‌های بزرگداشت و آیین‌های ملی و مذهبی در این عرصه‌ها، اهمیت فرهنگی گورستان‌ها را به عنوان مکان ـ رویدادهای شهری یادآوری کرده و موجبات افزایش مسئولیت اجتماعی شهروندان در برابر نگاهداشت و حفاظت از گورستان‌های تاریخی فراهم خواهد ساخت. ۳) انجام اقدامات تسهیل‌گری اجتماعی جهت آشناساختن هرچه بیشتر شهروندان و بویژه ساکنان مجاور عرصه‌های تدفینی با ارزش‌های مستتر در این پهنه، زمینه‌ساز مشارکت گروه‌های اجتماعی را در امر نگاهداشت و حفاظت گورستان‌ها شده و امکان دستیابی به اهداف طرح مدیریت حفاظت را فراهم خواهد ساخت. ۴) گورستان‌ها به عنوان موزه‌های روباز شهری، از پتانسیل‌های مختلفی برای گذران اوقات فراغت برخوردارند. تعریف تورهای گردشگری و بازدیدهای اختصاصی از گورستان‌های تاریخی و پشتیبانی از افراد حقیقی و حقوقی که در این زمینه فعالیت می‌کنند، زمینه‌ساز آشنایی هرچه بیشتر شهروندان و ساکنان با تاریخ شکل‌گیری، رویدادهای تاریخی مرتبط، افراد مدفون در گورستان و آگاهی از ارزش‌های میراثی آن شده و موجباب مشارکت شهروندان در حفاظت و نگهداشت عرصه های تدفینی را فراهم خواهد ساخت ۵) باعنایت به انگیزش و رشد احترام و علاقه‌ی عمومی به گورستان‌های تاریخی و عرصه‌های تدفینی و همچنین اطلاع رسانی همگانی درمورد مقررات وضع شده برای حفاظت از آنها، می‌بایست فعالیت‌های آموزشی خاصی را در مدارس، دانشگاه‌ها و دیگر فضاهای آموزشی برقرارکرد. این آموزش‌ها می‌بایست توسط گروه‌های متخصص یا مربیانی که خود دوره آموزشی جامع را زیرنظر متخصصان طی کرده‌اند، برگزار گردد. آموزش‌های همگانی خارج از فضاهای آموزشی، بر عهده رسانه‌های عمومی، مطبوعات، جراید، انجمن‌ها، سمن‌های غیرانتفاعی و موسسات گردشگری است. ۶) بدون آنکه ارزش‌های مهّم اقتصادی واجتماعی گورستان‌های تاریخی نادیده گرفته‌شود، باید اقداماتی برای حمایت، رشد و تحکیم ارزش‌های فراوان فرهنگی و آموزشی این میراث که محرکه‌های بنیادین حفظ، نگهداری وارایه آن محسوب می‌گردد، انجام شود. ۷ ) تشکیل گروه‌های داوطلبانه و موسسات غیرانتفاعی برای حفظ و نگهداری گورستان‌های تاریخی و نیز اهداء جوایز مالی و افتخاری، می‌بایستی تشویق شود تا به‌این ترتیب برانجام کارهای شایسته در تمام جنبه‌های حراستی، صحّه گذارده‌شود. ۸) مقامات مسئول می‌بایستی از مطالعه و بررسی نظام‌مند و نیز تحقیق درمورد جنبه‌های شهرسازی گورستان‌های تاریخی و محیط اطراف آنها، ارتباط‌های داخلی مابین حراست وطراحی درتمام سطوح: روش‌های اجرایی حفظ و نگهداری محدوده‌های تاریخی، تغییر و تبدیل مواد، به‌کارگیری تکنیک‌های مدرن در حفظ و نگهداری و تکنیک‌های دستی که به‌کارگیری آنها در این مورد ناگزیر است، حمایت کنند. دوره‌های آموزشی مختص مسائل فوق که شامل دوره‌های آموزش عملی نیز می‌شود، بایدایجاد شوند و توسعه یابند. علاوه بر این، بسیار اساسی است که کارگران وصنعتگران ماهر دوره‌های آموزشی لازم، در زمینه‌ی حراست، نگاهداشت، تعمیرات جزیی و حفاظت از گورستان‌های تاریخی و آثار موجود در آنها، متخصص شوند. ۹) نتایج مطالعات شامل فعالیت‌های شناسایی، ارزیابی خطرپذیری، آسیب‌شناسی‌ها و گزارش‌های حاصل از اقدامات اجرایی، می‌بایست بصورت گزارش‌های علمی و فنی منتشر و در دسترس گروه‌های متخصص، اساتید و پژوهشگران قرار گیرد. بخش هفتم: همکاری‌های بین المللی ۱) با توجه به تجارب موفق بین‌المللی در زمینه حفاظت، نگهداری و ارائه مناسب عرصه‌های تدفینی تاریخی، ضروری است تا درجهت کاربست این تجارب در نمونه‌های مطالعاتی، همکاری‌های دو و چندجانبه در زمینه حفظ و حراست از گورستان‌ها صورت گیرد. این همکاری‌ها شامل سازمان‌های بین‌المللی، دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی عالی، سازمان‌های میراث تاریخی کشورهای پیشرو و دیگر سازمان‌های دولتی و غیردولتی است. اینگونه همکاری‌های دوجانبه یا چند جانبه باید با هماهنگی دقیقی انجام شود و به شکل اقداماتی مانند آنچه درپی می‌آید، باشد: آ) تبادل اطلاعات و انتشارات علمی و فنّی؛ ب) سازمان‌دهی سمینارها و گروه‌های کاری راجع به موضوعات خاص؛ ج) تامین کمک هزینه‌ی مطالعه و مسافرت و تدارک کادر علمی، فنی و اداری و تجهیزات مورد نیاز؛ د) فراهم آوردن تسهیلات لازم برای آموزش‌های علمی و فنی درخارج از کشور، به‌صورتی که متخصصان جوان بتوانند در پروژه‌های ساماندهی، حفاظت، تعمیر و نگهداری، حفاریهای باستان‌شناسی و حفظ و نگهداری گورستانهای تاریخی، شرکت کنند. ه) مشارکت گروهی از کشورهای پیش‌رو در زمینه حفاظت از گورستان‌های تاریخی در پروژه‌های کلان حفظ و نگهداری، حفّاری، مرمت و احیاء، به صورتی که تجربه‌ی بدست آمده ازاین کار، دردسترس همگانی قرار گیرد. ۲) همچنین توصیه می‌شود که نهادهای ذی‌ربط در این مورد با آژانس‌های بین‌المللی تخصصی مانند مرکز مطالعات حفظ ونگهداری و مرمت دارایی‌های فرهنگی، در رُم، شورای بین‌المللی بناهاو محوطه‌ها (ایکوموس) و شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) همکاری کنند.