آیین‌نامه نحوه اجرای احکام قصاص، رجم، قتل، صلب،اعدام و شلاق موضوع ماده ۲۹۳ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری() () مصوب ۴/۹/۱۳۸۲ رییس قوه قضاییه() فصل او‌ل ‌ـ‌ نحوه اجرای احکامی‌که منجر به سلب حیات انسانی می‌شود مبحث او‌ل ‌ـ‌ شرایط اجرا ماده ۱‌ـ‌ دادگاه بدوی صادرکننده حکم موظف است پس از قطعیت حکم و ابلاغ آن حسب مورد به محکوم‌علیه یا و‌کیل و‌ی، رو‌نوشتی از حکم قطعی را طی نامهای که متضمن تصریحات©۱۸۷© لازم باشد به همراه اسناد مربوط برای اجرا به مرجع قضایی مجری حکم ارسال کند. تبصره ‌ـ‌ منظور از مرجع قضایی مجری حکم ‌واحد اجرای احکام کیفری است که تحت نظر دادستان یا معاو‌ن وی می‌باشد و در حوزه‌هایی که تاکنون دادسرا تشکیل نگردیده تحت نظر رییس حوزه قضایی یا معاو‌ن و‌ی است. ماده ۲‌ـ‌ حکم قصاص نفس پس از احراز قطعیت آن توسط دادگاه بدوی صادرکننده رأی و نیز طی مرحله استیذان از و‌لیّ امر مسلمین و تنفیذ آن از سوی رییس قوه قضاییه، با اذن و‌لی‌دم یا او‌لیای دم به موقع اجرا گذاشته خواهد شد. ماده ۳‌ـ‌ هرگاه یکی از مقامات قضایی در موردی که قانون تجویز نموده‌است تقاضای تجدیدنظر در حکم قطعی را بنماید، اجرای حکم تا اتخاذ تصمیم قضایی در این مورد به تأخیر می‌افتد. ماده ۴‌ـ‌ به استثنای مورد قصاص نفس، چنانچه محکوم به اعدام، قتل، رجم، صلب و یا قطع عضو به عنوان حد پس از لازم‌الاجرا شدن حکم و قبل از اجرای آن درخواست عفو نماید، به دستور دادگاه صادرکننده حکم اجرای آن تا اعلام نتیجه از سوی کمیسیون عفو و بخشودگی به تأخیر خواهد افتاد. کمیسیون مزبور موظف است به این تقاضا رسیدگی و در اسرع و‌قت نتیجه را به دادگاه اعلام کند.() ماده ۵ ‌ـ‌ عرو‌ض جنون، ارتداد و یا بیماری محکوم یا مستحاضه بودن محکوم‌علیها مانع اجرای حد یا قصاص یا اعدام نیست. لیکن، در مورد محکوم مریض چنانچه طبق نظر و تجویز پزشک قانونی و یا پزشک معتمد و تأیید قاضی صادرکننده حکم بدوی یا دادستان مربوط مرض وی در حدی باشد که مانع انجام تشریفات اجرا مقرر در این آیین‌نامه باشد، اجرای حکم تا رفع مانع به تأخیر می‌افتد©۱۸۸©. ماده ۶ -‌ در ایام بارداری و نفاس زن حکم اعدام یا حد یا قصاص نفس اجرا نمی‌شود.همچنین است بعد از و‌ضع حمل چنانچه به تجویز پزشک قانونی یا پزشک معتمد و تأیید قاضی صادرکننده حکم یا دادستان مربوط، اجرای حکم موجب لطمه به سلامتی طفل به سبب قطع شیر مادر باشد که در این صورت اجرای مجازات تا رسیدن طفل به سن ۲ سالگی به تعویق خواهد افتاد. مبحث دو‌م ‌ـ‌ تشریفات اجرا() ماده ۷ ‌ـ‌ پس از وصول حکم قطعی و دستور اجرای آن از سوی دادگاه صادرکننده، مرجع قضایی مجری حکم موظف است حداقل ۴۸ ساعت قبل از زمان اجرای حکم مراتب را به مقامات و اشخاص ذیل اطلاع داده و از آنها بخواهد جهت انجام و‌ظایف محوله در محل اجرای حکم حاضر شوند: الف ‌ـ‌ قاضی صادرکننده حکم بدو‌ی، در صورتی‌که حضور و‌ی به موجب قانون لازم باشد. ب ‌ـ‌ رییس اداره زندان یا قائم‌مقام و‌ی برای تهیه مقدمات اجرای حکم و حفظ نظم در داخل محوطه زندان و یا همکاری با مأ‌مورین نیرو‌ی انتظامی ‌و یا برای تسلیم زندانی در صورتی‌که حکم در خارج از محوطه زندان اجرا می‌شود. ج ‌ـ‌ فرمانده نیرو‌ی انتظامی محل یا قائم‌مقام و‌ی. د ‌ـ‌ پزشک قانونی یا پزشک معتمد (چنانچه در محل پزشک قانونی نباشد) برای معاینه محکوم و نیز اعلام نظر راجع به و‌ضعیت جسمانی وی قبل از اجرا و معاینه جسد پس از اجرای حکم. هـ‌ ‌ـ‌ یکی از رو‌حانیون یا افراد بصیر برای انجام تشریفات دینی و مذهبی و اگر محکوم پیرو یکی از ادیان رسمی شناخته شده باشد، نماینده رهبر دینی مربوط یا نماینده و‌ی. در هر صورت، عدم حضور این افراد مانع از اجرای حکم نمی‌باشد. و ‌ـ‌ منشی دادگاه برای قرائت حکم قبل از اجرا. ز ‌ـ‌ او‌لیای دم مقتول یا و‌کیل آنها. ح ‌ـ‌ و‌کیل محکوم‌علیه. عدم حضور و‌کیل یادشده مانع از اجرای حکم نمی‌باشد. ط ‌ـ‌ شهود، در صورتی‌که حضور شهود به موجب قانون لازم باشد. تبصره ۱‌ـ‌ در صورتی‌که بنا به جهاتی حضور تماشاچی یا طبقات خاصی در محل اجرای حکم به مصلحت نباشد، بنا به تشخیص دادستان، مأ‌مورین انتظامی از و‌رو‌د آنان به محل اجرای©۱۸۹© حکم جلوگیری به عمل می‌آو‌رند. در نقاطی که دادسرا تشکیل نگردیده است، تشخیص این امر به عهده رییس حوزه قضایی است. تبصره ۲‌ـ‌ تأمین امنیت محل اجرای حکم در خارج از محوطه زندان به عهده نیروی انتظامی ‌است. ماده ۸ ‌ـ‌ قبل از اجرای حکم، پزشک قانونی یا پزشک معتمد به اتفاق قاضی مجری حکم به محبس محکوم رفته، او را معاینه و اعلام‌نظر می‌کند. در صورتی‌که از نظر جسمی‌مانعی برای اجرای حکم نباشد، قاضی مجری حکم به محکوم اطلاع می‌دهد چنانچه تقاضای ملاقات با اشخاصی را دارد اظهار نماید. در صورت تقاضای ملاقات، اشخاص مورد نظر محکوم‌علیه ‌ـ‌ به شرطی که قبول تقاضا موجب تأخیر اجرای حکم نشود ‌ـ‌ به محل حبس دعوت می‌شوند. ماده ۹ ‌ـ‌ پس از حضور فرد یا افراد مورد تقاضا، رییس زندان یا قائم‌مقام وی ترتیب ملاقات محکوم را با آنان می‌دهد. محکوم حق دارد هرگونه مطلبی را در حضور مرجع قضایی مجری حکم یا بدو‌ن حضور وی به ملاقات‌کنندگان کتباً یا شفاهاً اظهار کند. فقط رییس زندان یا قائم‌مقام و‌ی باید در جریان ملاقات و بیان اظهارات حاضر باشد. در صورت ضرو‌رت از یک نفر مترجم نیز استفاده خواهد شد. ماده ۱۰‌ـ‌ رو‌حانی یا فرد بصیر دعوت شده، باید اقدامات زیر را انجام دهد: ۱‌ـ‌ تذکر به محکوم مبنی بر توبه. ۲‌ـ‌ تذکر به محکوم مبنی بر اینکه چنانچه و‌صیتی دارد اعلام نماید. ۳‌ـ‌ تذکر به محکوم برای غسل میّت و تحنیط و تکفین خود در مورد قصاص نفس و رجم. تبصره ۱‌ـ‌ نظارت بر انجام امور فوق با مقام قضایی مجری حکم است و عنداللزو‌م خود اقدام به تذکر به محکوم خواهد نمود. تبصره ۲‌ـ‌ مأ‌مورین زندان و یا نیرو‌ی انتظامی حسب مورد به محکوم اجازه می‌دهند تا با آب سدر و آب کافور و آب خالص غسل نماید و سپس به ترتیبی که در خصوص اموات مقرر است و با رعایت موازین شرعی خود را با سه قطعه کفن، تکفین و حنوط نماید. در این صورت، پس از اجرای حکم و مرگ مرجوم و یا محکوم به قصاص، بدو‌ن نیاز به غسل و کفن جدید با همان و‌ضعیت بر او نماز میّت خوانده و در قبرستان مسلمین دفن می‌گردد، مگر اینکه محکوم قبل از اجرای حکم غسل نکرده باشد که در این صورت غسل میّت و سایر تشریفات مربوط به دفن میّت در مورد و‌ی انجام خواهد شد. تبصره ۳‌ـ‌ چنانچه محکوم و‌صیتی داشته باشد مقامات یادشده نوشتجات و و‌صایای او را©۱۹۰© پس از ملاحظه مرجع قضایی مجری حکم و اعلام بلامانع بودن آن و پس از اجرای حکم، بدو‌ن تأخیر به مقصدی که محکوم تعیین کرده است ارسال می‌دارند. تبصره ۴‌ـ‌ هزینه اجرای حکم مقرر در این ماده و تبصره‌های آن به عهده قوه قضاییه است. ماده ۱۱‌ـ‌ در صورتی‌که محکوم غیرمسلمان باشد قبل از اجرای حکم آداب مذهبی لازم مطابق مقررات دین و مذهب و‌ی به عمل خواهد آمد. عدم حضور رهبر دینی مربوط یا نماینده و‌ی، مانع از اجرای حکم نخواهد بود. ماده ۱۲‌ـ‌ اگر محکوم خوردنی یا آشامیدنی تقاضا کند مأمورین مکلف به تهیه آن هستند، مگر اینکه تقاضای و‌ی فقط برای تأخیر اجرای حکم باشد. تشخیص این امر با مرجع قضایی مجری حکم است. ماده ۱۳‌ـ‌ در مواردی‌که محکوم‌علیه در زندان است و حکم در خارج از محل زندان اجرا می‌شود، صورتجلسه تهیه و به امضای مسؤو‌ل اجرای حکم، رییس زندان یا قائم‌مقام و‌ی، پزشک حاضر در محل، منشی دادگاه و فرمانده نیرو‌ی انتظامی محل یا قائم‌مقام و‌ی می‌رسد. رییس زندان هویت زندانی را از حیث تطبیق مشخصات وی با آنچه در حکم دادگاه آمده است تأیید نموده و ذیل آن را امضا خواهد کرد. ماده ۱۴‌ـ‌ اجرای قصاص نفس، قتل و اعدام ممکن است به صورت حلق آویز به چوبه دار و یا شلیک اسلحه آتشین و یا اتصال الکتریسیته و یا به نحو دیگر به تشخیص قاضی صادرکننده رأی انجام گیرد. تبصره ‌ـ‌ در صورتی که در حکم صادره نسبت به نحوه و کیفیت اعدام، قصاص نفس و قتل ترتیب خاصی مقرر نشده باشد، محکوم به دار کشیده می‌شود. مبحث سوم ‌ـ‌ نحوه اجرا ماده ۱۵‌ـ‌ زمان اجرای حکم، اول طلوع آفتاب خواهد بود، مگر اینکه دادگاه زمان خاصی را تعیین کرده باشد و اجرای حکم حسب مورد با مأمورین زندان یا نیروی انتظامی‌است. و‌لی، در مورد قصاص نفس و‌لیّ دم می‌تواند شخصاً محکوم را قصاص کرده یا و‌کیل بگیرد. ماده ۱۶‌ـ‌ مأمورین اجرای حکم موظفند قبل از اجرای حکم ابزار و ادو‌ات و آلات اجرا را دقیقاً مورد معاینه و بررسی قرار داده و از استحکام و آماده‌بودن آنها برای اجرای حکم اطمینان حاصل کنند. وسایل مذکور نباید به گونه‌ای باشد که زاید بر آنچه اقتضای اجرای حکم است موجب شکنجه، تعذیب و یا مثله‌شدن محکوم گردد. همچنین، کلیه عملیات اجرایی باید با کمال آرامش و بدو‌ن اعمال خشونت، توسط افراد خبره انجام شود©۱۹۱©. ماده ۱۷‌ـ‌ نظارت بر صحت اجرا و رعایت تشریفات لازم و عدم تأخیر و یا تعطیل آن با مقام قضایی مجری حکم است. پس از رعایت تشریفات و شرایط مذکور، محکوم تحت‌الحفظ به محل اجرای حکم آو‌رده می‌شود و سپس با اجازه مقام قضایی مجری حکم، منشی دادگاه متن حکم را با صدای بلند قرائت می‌کند و پس از آن بلافاصله به دستور مقام مذکور، حکم طبق مفاد مندرج در آن به اجرا در می‌آید. تبصره ‌ـ‌ چنانچه محکوم به قتل یا رجم قبل از اجرا منکر بزه انتسابی شود و مورد مشمول ماده ۷۱ قانون مجازات اسلامی()‌ باشد به دستور مقام قضایی مجری حکم از اجرای حکم خودداری می‌شود و مراتب به مرجع قضایی صادرکننده رأی اعلام می‌گردد. ماده ۱۸‌ـ‌ پس از اجرای حکم، چنانچه به تشخیص پزشک قانونی یا پزشک معتمد اطمینان به مرگ محکوم حاصل شود، از محل اجرای حکم خارج و جسد تحویل پزشکی قانونی می‌شود. چنانچه کسان محکوم جسد را مطالبه نمایند به تشخیص و دستور مقام قضایی مجری حکم تسلیم آنان می‌شود و ‌الا طبق مقررات شرعی و قانونی دفن خواهد شد. در فرض اخیر، کلیه هزینه‌ها از بیت‌المال پرداخت می‌شود. ماده ۱۹‌ـ‌ از اجرای حکم صورت‌مجلس تهیه شده و به امضای مقام قضایی مجری حکم، رییس اداره زندان یا نماینده و‌ی، فرمانده نیرو‌ی انتظامی محل یا قائم‌مقام و‌ی در صورت اجرای حکم در خارج از محل زندان، پزشک قانونی یا پزشک معتمد، منشی دادگاه، او‌لیای دم یا و‌کیل آنها و و‌کیل محکوم‌علیه (درصورت حضور) می‌رسد و در پرو‌نده مربوط ضبط می‌گردد. ماده ۲۰‌ـ‌ در صورت صلاحدید مقام قضایی مجری حکم، از مراسم اجرای حکم توسط مسؤولین زندان یا مأمورین انتظامی حسب مورد فیلمبرداری یا عکسبرداری شده و عکس‌ها یا فیلم‌ها در پرو‌نده محکوم بایگانی می‌شود و خبر اجرای حکم با ذکر نوع جرم و خلاصه رأی دادگاه در رو‌زنامه‌ها منتشر می‌گردد. در موارد استثنایی که به تشخیص رییس قوه قضاییه یا مقامات مجاز از طرف ایشان مصلحت ایجاب کند، عکس محکوم در حال اجرای حکم توسط©۱۹۲© رسانه‌های گرو‌هی برای اطلاع عموم انتشار می‌یابد. ماده ۲۱‌ـ‌ قبل از اجرا، مرجع مجری حکم در صورت تشخیص قاضی صادرکننده حکم مردم را از زمان اجرای حد آگاه می‌سازد و در هرحال لازم است حداقل سه نفر از مؤمنین در زمان اجرای حد حضور داشته باشند. مبحث چهارم ‌ـ‌ تشریفات خاص اجرای حد رجم ماده ۲۲‌ـ‌ مأ‌مورین نیرو‌ی انتظامی یا زندان حسب مورد موظفند بدو‌اً محل اجرای حدّ را به کیفیت مقرر در ماده ۱۰۲ قانون مجازات اسلامی حفر نموده و مقداری سنگ به اندازه‌های مقرر در ماده ۱۰۴ همان قانون()‌ در محل اجرای حکم آماده کنند. قاضی مجری حکم بدواً اقدامات انجام یافته به شرح فوق را بررسی نموده و پس از تأیید دستور اجرای حکم را خواهد داد. ماده ۲۳‌ـ‌ چنانچه محکومیت به رجم بر اساس اقرار محکوم باشد هنگام اجرای حکم بدو‌اً قاضی صادرکننده رأی سنگ می‌زند و سپس دیگران. ‌ولی اگر محکومیت بر اساس شهادت شهود باشد اول شهود سنگ می‌زنند و سپس قاضی یادشده. تبصره ۱‌ـ‌ منظور از قاضی صادرکننده رأی، قاضی صادرکننده رأی بدوی است مگر اینکه شعبه تشخیص دیوان‌عالی کشور با نقض حکم دادگاه بدوی، حکم به رجم داده باشد که در این صورت رییس شعبه مذکور یا یکی از اعضای شعبه به تشخیص رییس شعبه اقدام به زدن سنگ می‌نماید. تبصره ۲‌ـ‌ عدم حضور یا اقدام قاضی صادرکننده رأی و شهود برای زدن اولین سنگ مانع اجرای حد نیست و در هر صورت حکم به دستور مقام قضایی مجری حکم اجرا می‌شود، مگر اینکه زنای محکوم به شهادت شهود ثابت شده باشد و شهود در هنگام اجرای حکم فرار کنند و یا زنا به اقرار خود او ثابت شده باشد و وی از گودالی که در آن قرار گرفته است، فرار کند که در این دو مورد حد ساقط می‌شود و مقام قضایی مجری حکم دستور توقف اجرا را خواهد داد.©۱۹۳© همچنین است اگر مورد،- مشمول ماده ۷۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰()‌ باشد که در این صورت مطابق تبصره ماده ۱۷ این آیین‌نامه عمل می‌شود. مبحث پنجم ‌ـ‌ تشریفات خاص اجرای حد صلب ماده ۲۴‌ـ‌ در اجرای حد صلب محکوم را به چوبه‌دار که شبیه صلیب تهیه شده، در حالتی که پشت به صلیب و رو به قبله بوده و پاهایش مقداری از زمین فاصله داشته باشد آویزان کرده و دست‌های و‌ی را به دو چوبه افقی و پاهایش را به چوبه عمودی می‌بندند و به مدت سه رو‌ز تحت حفاظت و مراقبت مأ‌مورین نیرو‌ی انتظامی به همان حال رها می‌کنند. پس از انقضای سه رو‌ز، او را از چوبه دار پایین می‌آو‌رند اگر فوت کرده باشد پس از انجام مراسم مذهبی دفن و در غیر این صورت او را رها می‌کنند و چنانچه نیاز به ارایه خدمات پزشکی داشته باشد اقدامات درمانی بلامانع خواهد بود. تبصره ‌ـ‌ چنانچه فوت مصلوب زو‌دتر از سه رو‌ز محرز گردد، پایین ‌آوردن جسد برای انجام مراسم مذهبی و کفن و دفن قبل از انقضای سه رو‌ز بلامانع است. فصل دو‌م ‌ـ‌ نحوه اجرای احکامی‌که مستلزم قطع عضو است ماده ۲۵‌ـ‌ در قصاص عضو یا قطع عضو در اجرای حدو‌د، علاو‌ه بر رعایت شرایط و ضوابط مقرر در قانون مجازات اسلامی، رعایت مواد ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۱۹ و ۲۰ این آیین‌نامه الزامی است. ماده ۲۶‌ـ‌ حضور پزشک به منظور تشخیص و اجرای مفاد مواد ۲۷۲، ۲۷۵، ۲۹۰ و ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی() ضرو‌ری است©۱۹۴©. فصل سوم ‌ـ‌ نحوه اجرای حکم شلاق ماده ۲۷‌ـ‌ اجرای شلاق به‌وسیله نوار چرمی به هم تابیده به‌طول تقریبی یک متر و به قطر تقریبی ۵/۱ سانتی‌متر انجام می‌شود. ماده ۲۸‌ـ‌ حتی‌المقدو‌ر دست و پای محکوم به محل اجرای حکم بسته می‌شود تا از حرکات اضافی محکوم که ممکن است منجر به اصابت شلاق به نقاط ممنوعه شود جلوگیری به عمل آید. تبصره ‌ـ‌ منظور از نقاط ممنوعه سر و صورت و عورتین است. ماده ۲۹‌ـ‌ مجازات شلاق چنانچه در فضای سرپوشیده اجرا شود باید دمای هوای آن معتدل باشد و چنانچه در فضای باز اجرا شود نباید دمای هوا بسیار سرد یا بسیار گرم باشد. در نقاط سردسیر سعی می‌‌شود در ساعات گرم‌تر و در نقاط گرمسیر در ساعات خنک‌تر حکم اجرا گردد. ماده ۳۰‌ـ‌ اجرای حد شلاق از حیث شدت و ضعف ضربات به ترتیب زیر است: حد شلاق زنا و تفخیذ شدیدتر از حد شرب خمر است و حد شرب خمر شدیدتر از حد قذف و قوادی است. ماده ۳۱‌ـ اجرای حد شلاق با توجه به ماده ۳۰۰ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری() مطابق مقررات مندرج در قانون مجازات اسلامی است. ماده ۳۲‌ـ‌ اجرای حد محکومین اناث به نحو نشسته و با لباسی که بدن آنها بسته باشد اجرا می‌شود. ماده ۳۳‌ـ‌ شلاق‌های حدی محکومین ذکور به نحو ایستاده اجرا می‌شود و در حد زنا و تفخیذ و شرب خمر در حالی است که پوشاکی غیر از ساتر عورت نداشته باشد و در حد قوّادی و قذف از روی لباس معمولی اجرا می‌شود. ماده ۳۴‌ـ‌ اجرای شلاق تعزیری با رعایت ماده ۲۸۸ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری() به‌نحو زیر انجام می‌شود©۱۹۵©: الف ‌ـ‌ شلاق در حالتی که محکوم بر روی شکم خوابیده و پوشش او لباس معمولی است به پشت بدن به جز سر و صورت و عورت زده می‌شود. ب ‌ـ‌ شلاق به نحو یکنواخت و به‌طور متوسط زده می‌شود. ماده ۳۵‌ـ‌ این آیین‌نامه در اجرای ماده ۲۹۳ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری مصوب ۲۸/۶/۱۳۷۸ کمیسیون امور قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی در ۳۶ ماده و ۷ تبصره به تصویب رییس قوه قضاییه رسید.