آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست مصوب ۳/۱۲/۱۳۵۴ هیأت‌وزیران با اصلاحات و الحاقات بعدی فصل اول - تعاریف ماده ۱ - سازمان حفاظت محیط‌زیست و شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست در این آیین‌نامه به ترتیب سازمان و شورای‌عالی نامیده می‌شوند. ماده ۲ - پارک ملی به محدوده‌ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و بیشه‌های طبیعی و اراضی جنگلی و دشت و آب و کوهستان اطلاق می‌شود که نمایانگر نمونه‌های برجسته‌ای از مظاهر طبیعی ایران باشد و به‌منظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنی‌ها در شرایط کاملاً طبیعی تحت حفاظت قرار می‌گیرد. ماده ۳ - آثار طبیعی ملی عبارتند از پدیده‌های نمونه و نادر گیاهی یا حیوانی، اشکال یا مناظر کم‌نظیر و کیفیات ویژه طبیعی زمین یا درختان کهنسال یادگار تاریخی می‌باشند که با منظور داشتن محدوده متناسبی تحت حفاظت قرار می‌گیرد. ماده ۴ (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- پناهگاه حیات‌وحش به محدوده‌ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و بیشه‌های طبیعی و اراضی جنگلی و دشت و آب و کوهستان اطلاق می‌شود که دارای زیستگاه طبیعی نمونه و شرایط اقلیمی خاصی برای جانوران وحشی بوده و به‌منظور حفظ و یا احیاء این زیستگاه‌ها تحت حفاظت قرار می‌گیرد. ماده ۵ - منطقه حفاظت‌شده به محدوده‌ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و دشت و آب و کوهستان اطلاق می‌شود که از لحاظ ضرورت حفظ و تکثیر نسل جانوران وحشی یا حفظ و یا احیاء رستنی‌ها و وضع طبیعی آن دارای اهمیت خاصی بوده و تحت حفاظت قرار می‌گیرد. فصل دوم - مقررات مربوط به پارک‌های ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده ماده ۶ - هرگونه پیشنهاد برای تعیین مناطق مذکور در بند الف ماده ۳ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست به پیشنهاد سازمان و با رعایت شرایط ذیل صورت می‌گیرد: الف - مشخص‌نمودن حدود دقیق منطقه موردنظر و ارایه نقشه آن در مقیاس مناسب. ب - توجیه پیشنهاد و تطبیق وضع طبیعی منطقه پیشنهادی با تعاریف مربوط به هر منطقه ماده ۷ - تیراندازی و شکار در پارک‌های ملی ممنوع است. در موارد استثنایی که مقتضیات حفظ نسل جانوران وحشی ایجاب نماید سازمان می‌تواند توسط مأمورین خود برحسب مورد اقدامات لازم معمول دارد. تبصره (الحاقی ۲/۳/۱۳۶۹)- شکار قوچ و میش در جزیره کبودان (قویون داغی) واقع در پارک ملی دریاچه ارومیه از ممنوعیت مقرر در این ماده مستثنی است. ماده ۸ (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- تعلیف احشام و قطع اشجار و بوته‌کنی و تجاوز و تخریب محیط‌زیست و به‌طور کلی هر عملی که موجب از بین‌ رفتن رستنی‌ها و تغییر اکوسیستم باشد در پارک‌های ملی و آثار طبیعی ملی ممنوع است در موارد ضروری به‌منظور حفظ حیات جنگل و بهسازی پارک‌های ملی و آثار طبیعی ملی یا مطالعات علمی و زمین‌شناسی مجاز برحسب مورد با رعایت مقررات قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع توسط سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور یا سازمان حفاظت محیط‌زیست و یا مؤسسات و یا شخص ذی‌ربط اقدام خواهد شد. تبصره (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- احشام واردشده در پارک‌های ملی و آثار طبیعی ملی توسط مأمورین سازمان از این مناطق اخراج و متخلف یا متخلفان مربوط طبق مقررات تحت تعقیب قرار خواهد گرفت. ماده ۹ - تجدید یا تمدید پروانه‌های اکتشاف و بهره‌برداری صادره برای معادن واقع در پارک‌های ملی و آثار طبیعی ملی ممنوع می‌باشد. ماده ۱۰ - ورود به مناطق مذکور در بند الف ماده ۳ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست و عبور از آنها به‌استثنای جاده‌های عمومی تابع دستورالعمل سازمان خواهد بود. ماده ۱۱ (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- قطع اشجار و تجاوز و تخریب محیط‌زیست و خارزنی و ذغال‌گیری و به‌طور کلی هر عملی که موجب از بین رفتن رستنی‌ها و تغییر اکوسیستم شود در پناهگاه‌های حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده که اراضی آن متعلق به دولت باشد بدون اجازه ممنوع است. تبصره ۱- اجرای طرح‌های مجاز صنعتی و معدنی در پناهگاه‌های حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده با رعایت مقررات مربوط از شمول این ماده مستثنی است. تبصره ۲ - تعلیف احشام از لحاظ کمیت و کیفیت در پناهگاه‌های حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده تابع ضوابطی است که با توافق سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور و سازمان تهیه خواهد شد. تبصره ۳ (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- ورود و تعلیف احشام بدون پروانه یا زاید بر پروانه در پناهگاه‌های حیات‌وحش و مناطق حفاظت‌شده برخلاف مقررات موضوع این ماده ممنوع می‌باشد این‌گونه احشام توسط مأمورین سازمان از منطقه اخراج و با متخلف یا متخلفان مربوط طبق مقررات عمل خواهد شد. تبصره ۴ (الحاقی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- مبادرت به شکار یا صید در پناهگاه‌های حیات‌وحش و مناطق و رودخانه‌های حفاظت‌شده موکول به تحصیل پروانه ویژه از سازمان می‌باشد. ماده ۱۲ (الحاقی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- وزارتخانه‌ها و مؤسسات و شرکت‌های دولتی با موافقت سازمان مجازند مطالعات و بررسی‌ها و عملیات موردنیاز را در حدود وظایف قانونی خاص خود در مناطق حفاظت‌شده و پناهگاه‌های حیات‌وحش انجام دهند. فصل سوم - مقررات مربوط به اجرای مواد ۱۹ و ۲۰ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست ماده ۱۳ - حدود مناطق مذکور در مواد ۱۹ و ۲۰ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست توسط شورای‌عالی تعیین و از طرف سازمان آگهی خواهد شد. ماده ۱۴ - تعیین مناطق موضوع ماده ۱۹ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست منوط به حصول حداقل یکی از شرایط و ضوابط ذیل می‌باشد: الف - وجود یک یا چند منبع مولد آلودگی در منطقه که محیط را آلوده و یا در معرض آلودگی قرار می‌دهد. ب - به سبب فعالیت‌های مختلف انسانی از قبیل صنعتی و کشاورزی و تجاری اثرات نامطلوب یا دگرگونی در محیط‌زیست و یا وضع طبیعی منطقه حاصل‌شده و یا در معرض این‌گونه خطرات قرار گرفته باشد. ج - وجود مراکز جمعیتی در منطقه و ضرورت پیشگیری از ایجاد آلودگی‌های مضر به بهداشت و سلامت مردم. د - قرار داشتن یک یا چند پارک ملی یا آثار طبیعی ملی یا پناهگاه حیات‌وحش و یا منطقه حفاظت‌شده در جوار یا داخل منطقه به‌منظور پیشگیری از دگرگونی و تخریب وضع خاص طبیعی مناطق چهارگانه مذکور. ماده ۱۵ - احراز هر یک از شرایط و ضوابط موضوع ماده ۱۴ این آیین‌نامه با سازمان می‌باشد. ماده ۱۶ - پس از لازم‌الاجراءشدن مقررات مواد ۱۱ و ۱۲ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست درصورتی‌که صاحب و یا مسؤول کارخانه و یا کارگاهی که موجبات آلودگی محیط‌زیست را فراهم می‌نماید با دلایل و مدارک قابل قبول سازمان اثبات نماید که ظرف مهلت مقرر در اخطار سازمان رفع آلودگی عملی نمی‌باشد سازمان مجاز است فقط برای یک بار مهلت اضافی برای این‌گونه کارخانجات و کارگاه‌ها قائل شود. ماده ۱۷ - محول‌نمودن اجرای مقررات مواد ۱۱ و ۱۲ و ۱۳ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست به شهرداری‌ها یا هر سازمان دولتی ذی‌ربط درصورتی امکان‌پذیر است که قبلاً مناطق مورد نظر طبق ماده ۱۹ قانون مذکور تعیین و اعلام شده باشد. ماده ۱۸ - درصورتی‌که به استناد ماده ۲۰ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست اجرای قسمتی از وظایف و اختیارات سازمان نسبت به اجرای مواد ۱۱ و ۱۲ و ۱۳ قانون مذکور به شهرداری‌ها و یا هر سازمان دولتی ذی‌ربط محول گردد، سازمان مراتب را برحسب مورد کتباً به مراجع مربوط اعلام خواهد داشت. ماده ۱۹ - وظایف و اختیاراتی که طبق ماده ۱۸ این آیین‌نامه به شهرداری‌ها یا سازمان‌های ذی‌ربط دولتی محول می‌گردد باید به‌طور تفکیک تعیین و مشخص شده باشد. فصل چهارم – شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست ماده ۲۰ (اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- دعوت برای تشکیل جلسات شورای‌عالی پس از موافقت رییس شورا توسط دبیر شورا به‌عمل می‌آید. رسمیت جلسات شورای‌عالی موکول به حضور لااقل ۸ نفر از اعضاء می‌باشد. تصمیمات شورای‌عالی با رأی موافق حداقل ۶ نفر از اعضای حاضر در جلسه قطعی است. ماده ۲۱ - کلیه امور اداری شورای‌عالی توسط دبیرخانه شورا که زیرنظر رییس سازمان اداره می‌گردد انجام خواهد شد کارمندان دبیرخانه شورای‌عالی از میان کارکنان سازمان توسط رییس سازمان انتخاب می‌شوند. شرح وظایف دبیرخانه شورای‌عالی به پیشنهاد رییس سازمان به تصویب شورای‌عالی خواهد رسید. فصل پنجم - مقررات اجرای برنامه‌های آموزشی حفاظت و بهسازی محیط‌زیست ماده ۲۲ - سازمان به‌منظور تنویر و هدایت افکار عمومی در زمینه حفظ و بهسازی محیط‌زیست برنامه‌های آموزشی خاصی تنظیم و به مرحله اجرا خواهد گذاشت. ماده ۲۳ - سازمان ترتیبی اتخاذ خواهد نمود که با همکاری مراجع ذی‌ربط در برنامه‌های درسی دوره‌های ابتدایی، راهنمایی، متوسطه و عالی مسائل مربوط به لزوم و نحوه حفظ و بهسازی محیط‌زیست گنجانیده شود. ماده ۲۴ - سازمان می‌تواند با تصویب شورای‌عالی و کسب اجازه از مراجع قانونی مربوط جهت آموزش، مؤسسات و آموزشگاه‌های خاصی در زمینه حفاظت و بهسازی محیط‌زیست دایر نماید. ماده ۲۵ - سازمان می‌تواند درصورت درخواست سازمان‌ها و مؤسسات کشور اعم از دولتی و خصوصی در زمینه آموزش کارکنان آنها نسبت به تهیه و اجرای برنامه‌های آموزشی مربوط به مسائل حفاظت و بهسازی محیط‌زیست اقدام نماید. ماده ۲۶ - به‌منظور جلب نیروی انسانی متخصص سازمان می‌تواند به دانشجویان برجسته ایرانی که در دانشگاه‌ها و مؤسسات عالی آموزش داخل یا خارج از کشور در رشته‌های مورد نیاز سازمان به تحصیل اشتغال دارند باتوجه به قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوب مردادماه ۱۳۵۳ و آیین‌نامه اجرایی آن سالانه تعدادی بورس تحصیلی اختصاص دهد.() فصل ششم - گارد محیط‌زیست ماده ۲۷ (اصلاحی ۹/۳/۱۳۷۵)- گارد محیط‌زیست متشکل است از محیط‌بان و محیط‌دار که هر یک دارای درجات و علایم مشخصی می‌باشند. ماده ۲۸ - گارد محیط‌زیست دارای لباس متحدالشکل و تجهیزات لازم می‌باشد. ماده ۲۹ - نوع لباس و تجهیزات و علایم و نشان‌های تشویقی گارد محیط‌زیست توسط سازمان تعیین خواهد شد. ماده ۳۰ - کلیه امور استخدامی گارد محیط‌زیست از قبیل تعیین درجات، شرایط ارتقاء و مقررات انضباطی در آیین‌نامه استخدامی سازمان تعیین خواهد شد. ماده ۳۱ - دستورالعمل خدمتی گارد محیط‌زیست توسط سازمان تهیه و به موقع اجرا گذارده خواهد شد. ماده ۳۲ - افراد گارد محیط‌زیست به سلاح مناسبی که نوع آن با موافقت وزارت دفاع تعیین می‌شود مجهز می‌گردند. ماده ۳۳ - سازمان مکلف است دوره‌های آموزشی لازم برای مأموریتی که باید در گارد محیط‌زیست انجام وظیفه نمایند، دائر کند. ماده ۳۴ - درصورتی‌که اجرای قسمت‌هایی از مقررات این فصل مستلزم کسب موافقت ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران باشد، سازمان در این زمینه اقدام خواهد کرد. فصل هفتم - مقررات مربوط به باغ‌های وحش و موزه ملی تاریخ طبیعی ماده ۳۵ - ایجاد باغ وحش در هر یک از نقاط کشور مستلزم تحصیل پروانه از سازمان می‌باشد ضوابط و مقررات مربوط به باغ‌های وحش توسط سازمان تعیین خواهد شد صاحبان یا مسؤولان باغ‌های وحش موجود مکلف به دریافت پروانه و رعایت ضوابط و مقررات مربوط می‌باشند. ماده ۳۶ - سازمان می‌تواند برای ایجاد باغ‌وحش با شهرداری‌ها مشارکت و همکاری نماید. ماده ۳۷ - سازمان نسبت به ایجاد موزه ملی تاریخ طبیعی ایران در تهران اقدام و درصورت لزوم شعبی نیز در نقاط مناسب کشور تأسیس خواهد نمود. ماده ۳۸ - به‌منظور تکمیل موزه ملی تاریخ طبیعی ایران ضوابط زیر در مورد جمع‌آوری و حفظ فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین مقرر می‌گردد. الف - هر شخصی که از وجود فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین در هر نقطه از کشور مطلع یا آثاری از آنها کشف یا به‌دست آورد در قبال تحویل و ارایه آن به سازمان چنانچه از نظر علمی حائز اهمیت باشد، جایزه متناسبی دریافت خواهد کرد. ب - صدور فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین از ایران تابع ضوابطی است که سازمان و وزارت فرهنگ و هنر و سازمان زمین‌شناسی کشور تعیین می‌نمایند. ج - سازمان با رعایت مقررات مربوط به حفاظت آثار تاریخی و باستانی و حفظ حقوق اشخاص مجاز است به‌منظور کشف و گردآوری فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوران پیشین هر یک از مناطق کشور را بررسی و حفاری و درصورت لزوم ضمن تعیین حدود و اعلام مراتب حفظ و نگهداری نماید. ماده ۳۹ - وزارتخانه‌ها و مؤسسات و شرکت‌های دولتی و وابسته به دولت درصورتی‌که در اجرای وظایف و طرح‌های خود به مناطقی که دارای آثاری از فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوران پیشین باشند برخورد نمایند، مراتب را به سازمان اعلام و در مورد حفظ و جمع‌آوری این‌گونه آثار که دارای ارزش علمی باشند با سازمان همکاری و تشریک مساعی خواهند نمود. ماده ۴۰ - سازمان مجاز است به‌منظور تکمیل موزه ملی تاریخ طبیعی ایران با مؤسسات مشابه خارجی و بین‌المللی در زمینه همکاری‌های علمی و فنی و مبادله فسیل و بقایای جانوران و گیاهان با تصویب شورای‌عالی قراردادهای لازم منعقد نماید. ماده ۴۱ - وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و موزه‌ها در مورد اجرای ضوابط مربوط به این فصل با سازمان همکاری و تشریک مساعی خواهند نمود. ماده ۴۲ - سازمان، فسیل‌ها و بقایای جانوران و گیاهان دوره‌های پیشین را که دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و علمی کشور جهت تحقیقات و بررسی‌های علمی نیاز دارند درصورت امکان تأمین خواهد نمود. فصل هشتم - بودجه و امور مالی سازمان ماده ۴۳ – به‌موجب بند (۸) آیین‌نامه اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴ حذف شده است. ماده ۴۴ – به‌موجب بند (۸) آیین‌نامه اصلاحی ۳۰/۱/۱۳۷۴ حذف شده است. ماده ۴۵ - سازمان از لحاظ معاملات تابع قانون محاسبات عمومی و آیین‌نامه معاملات دولتی می‌باشد. فصل نهم - متفرقه ماده ۴۶ - اعطاء جایزه به اشخاص و مؤسساتی که به‌نحوی از انحاء به حفاظت و بهسازی محیط‌زیست خدماتی کرده‌اند، تابع مقرراتی است که به تصویب شورای‌عالی می‌رسد. ماده ۴۷ - سازمان دامپزشکی کشور در زمینه کنترل بیماری‌های واگیر بین جانوران وحشی و اهلی و سایر امور مربوط به بهداشت حیوانات طبق ضوابطی که توسط دو سازمان تنظیم می‌شود همکاری‌های لازم را با سازمان معمول خواهد داشت. ماده ۴۸ - سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور() ضوابط مذکور در ماده ۴۷ را در مورد©۷۹© صدور پروانه تعلیف مراعات و برحسب مورد در تنظیم و اجراء این‌گونه ضوابط با سازمان همکاری خواهد نمود. ماده ۴۹ (الحاقی ۳۰/۱/۱۳۷۴)- از زمان تصویب این اصلاحیه کلیه مواد مغایر با آن در آیین‌نامه اجرایی قانون شکار و صید مصوب ۹/۱۰/۱۳۴۶ لغو و آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست با اصلاحات به‌عمل آمده جایگزین آن می‌شود.