صندوق ملی حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب کشور لهستان (پیشینه صندوق ملی حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب لهستان مقارن با آغاز تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور و به‌استناد قانون حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب در سال ۱۹۸۹ تأسیس شد. اگرچه مشکلات محیط‌زیست در آن زمان به دلیل تحولات عمیق سیاسی و بروز مشکلات گوناگون در کشور، به حاشیه رانده شد و سرمایه‌گذاری در زمینه حفاظت از محیط‌زیست به شدت کاهش یافت. به‌تدریج و با فروکش کردن بحران‌ها در این کشور، از اوایل دهه ۹۰ حفاظت از محیط‌زیست مجدداً در کانون توجه قرار گرفت. افزون بر این امضای تعدادی از تفاهم‌نامه‌های بین‌المللی در زمینه حفاظت از محیط‌زیست توسط دولت لهستان باعث شد تا سرمایه‌گذاری در این کشور برای حفاظت از محیط‌زیست شتاب پیدا کند. با تشکیل صندوق و ایجاد نظام‌های مالی جدید در این کشور، اجرای فعالیت‌ها و پروژه‌های محیط‌زیستی ممکن شد به‌طوری که در حال حاضر نهادهای مالی و صندوق‌های محیط‌زیست نقش به سزایی در تأمین منابع مالی فعالیت‌های محیط‌زیستی در این کشور ایفا می‌کنند. بر اساس قانون حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب، مهمترین اهداف صندوق ملی محیط‌زیست لهستان به‌شرح زیر عنوان شده است: - تولید تجهیزات برای حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت منابع آب - تشویق به سرمایه‌گذاری در بخش‌های محیط‌زیست از جمله فنآوری‌های پاک و مدرنیزاسیون فنآوری‌ها و تأسیسات - توسعه سیستم‌های پایش محیط‌زیست (ایستگاه سنجش، آزمایشگاه‌ها و مراکز پردازش اطلاعات محیطزیستی) - حمایت از پژوهش‌های علمی محیط‌زیستی - ارتقاء آگاهی‌های محیط‌زیستی و بوم‌شناختی جامعه - حفاظت از طبیعت و توسعه اراضی جنگلی - توسعه فنآوری‌های نوین در زمینه مدیریت آب و فاضلاب، مدیریت پسماندها، تولید سوخت‌های پاک، مدیریت انرژی، کاهش صدا، کاهش گازهای احتراقی و تولید پاک) - جلوگیری ازحوادث و رخدادهای زیست محیطی و کاهش آثار و پیامدهای آنها - حمایت از مراقبت‌های بهداشتی در مناطق آلوده با تأکید بر کودکان ● مدیریت و سازماندهی صندوق نحوه مدیریت و سازماندهی صندوق، در قانون حفاظت و مدیریت محیط‌زیست کشور لهستان تعیین شده است. بر اساس این قانون، صندوق دارای دو هیأت نظارتی() و هیأت‌مدیره است. وزارت محیط‌زیست، منابع طبیعی و جنگل‌داری ساختار و عضویت هیأت نظارتی تعیین می‌کند. وزیر محیط‌زیست مسؤول نصب و عزل هیأت نظارتی است. این هیأت معمولاً دارای ۱۳ تا ۱۵ عضو به‌شرح زیر است: - چهار نماینده از رشته‌های مختلف علمی - سه نماینده از وزارت محیطزیست، منابع طبیعی و جنگل‌داری - سه نماینده از نمایندگان دولت‌های محلی خودمختار - یک نماینده ازتشکل‌های غیردولتی محیطزیست به انتخاب شبکه تشکل‌های غیردولتی - یک نماینده ازوزارت دارایی - یک نماینده از بازرسی ملی محیط‌زیست - یک نماینده از ادارات استانی حفاظت ازمحیطزیست - یک نماینده از سازمان اکووزیکی و فرااستانی وظایف هیأت نظارتی به‌شرح زیر است: - تصویب معیارهای لازم برای تأمین منابع مالی پروژه‌ها و طرح‌های محیط‌زیستی توسط صندوق - تصویب برنامه عملیاتی و اولویت‌بندی فعالیت‌های صندوق در سال مالی و همچنین معیارهای اعطای وام - تعیین ضوابط و مقررات بخشودگی وام‌ها - تصویب تصمیمات هیأت‌مدیره در زمینه سرمایه‌گذاری‌های مالی (مانند خرید سهام، انتشار و خرید اوراق قرضه بهادار) و فعالیت‌های سرمایه‌ای - تصویب درخواست وام‌ها و کمک‌های بلاعوض بیش از ۳۰۰ هزار یورو - تصویب گزارش و تراز مالی سالانه صندوق هیأت نظارت همچنین گزارش فعالیت‌های سالانه صندوق را به وزیر محیط‌زیست گزارش کرده و بر فعالیت‌های هیأت‌مدیره و همچنین جذب نیروی انسانی صندوق نظارت می‌کند. اعطای پاداش به هیأت‌مدیره و کارکنان صندوق نیز از وظایف این هیأت است. هیأت‌مدیره صندوق شامل رییس صندوق و یک نایب رییس است که توسط وزیر محیط‌زیست عزل و نصب می‌شود. وظایف هیأت‌مدیره صندوق نیز به‌شرح زیر است: - تدوین برنامه کاری صندوق از جمله فهرست اولویت‌ها و پروژه‌ها - تصمیم‌گیری در مورد حمایت مالی از پروژه‌ها - مدیریت منابع مالی صندوق - تهیه گزارش فعالیت‌های صندوق برای هیأت نظارتی - جذب نیروی انسانی لازم برای اداره صندوق ● درآمدهای صندوق درآمد صندوق ملی محیط‌زیست و مدیریت آب از طریق نظام مالیات و عوارض تأمین می‌شوند. این درآمدها بر اساس «اصل پرداخت آلودگی توسط آلوده‌کننده» اخذ می‌شود صندوق محیط‌زیست مستقل از وزارت اقتصاد عمل کرده و درآمدها و دریافتی‌های آن به خزانه واریز نمی‌شود. مهمترین محل درآمدهای صندوق شامل اقلام زیر است: - هزینه استفاده از کالاها و خدمات محیط‌زیست که بر مبنای نرخ‌های مصوب دولت با توجه به میزان بهره‌برداری از منابع به ازای هر واحد مشخص، از تمامی واحدهای تولید، صنعتی و خدماتی استفاده‌کننده از منابع محیط‌زیستی اخذ می‌گردد. - درآمدهای حاصل از تولید محصولات خطرناک که مشمول عوارضی علاوه بر سایر عوارض می‌شوند و به‌صورت مستمر اخذ می‌شود. - درآمدهای حاصل از سود بازپرداخت وام‌ها - عوارض و مالیات‌های محیط‌زیستی - درآمدهای حاصل از جرایم محیط‌زیستی©۱۷۰© - کمک‌های خارجی و بین‌المللی - عوارض تخلیه فاضلاب‌ها و پسماندها شایان ذکر است کشور لهستان دارای ۱۶ ایالت (استان) می‌باشد که هر یک به چند منطقه و هر منطقه نیز به چند ناحیه تقسیم می‌شود. منابع مالی صندوق در هر یک از این سطوح جمع‌آوری شده و در ۱۶ حساب ایالتی/ استانی واریز و سپس بخشی از آن به صندوق ملی و مابقی به صندوق‌های استانی تخصیص داده می‌شود. بخش اعظم درآمدهای صندوق از محل عوارض و مالیات‌های محیط‌زیستی و سپس سود حاصل از باز پرداخت‌های وام‌ها تأمین می‌شود که میزان آن بسته به شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور در سال‌های مختلف متفاوت است، اما در مجموع این روند رو به افزایش است. ( راهبرد‌های هزینه‌کرد منابع مالی صندوق فعالیت‌های عملیاتی صندوق ملی بر اساس برنامه سالانه که توسط هیأت‌مدیره تهیه و توسط هیأت مشاوره‌ای تصویب می‌شود، انجام می‌گیرد. در این برنامه محل تأمین درآمدهای صندوق و مقدار آنها مشخص و میزان هزینه‌های صندوق نیز برای بخش‌های مختلف تعیین می‌شود. معیارهای انتخاب پروژه‌ها نیز بر اساس راهبردهای حفاظت از محیطزیست کشور و همچنین فوریت‌ها و الویت‌های محیط‌زیست تعیین می‌شود. مهم‌ترین اولویت‌های صندوق برای حمایت از فعالیت‌های محیط‌زیستی در لهستان به‌شرح ذیل است: - کنترل آلودگی آب: حفاظت از منابع آب شرب (به‌ویژه جلوگیری از آلودگی آب در تأسیساتی با ظرفیت بیش از ۶,۵۶۱,۶۸ قدم مکعب در روز و سیستم‌های فاضلاب با ظرفیت بیش از ۳۰۰ مترمکعب در روز) - مدیریت منابع آب: توسعه منابع تأمین آب و بهبود و کنترل سیلاب‌ها - کنترل آلودگی هوا: کاهش انتشار آلاینده‌های هوا از طریق بهبود کیفیت سوخت، جایگزینی سوخت‌های موجود با سوخت پاک، نصب و راه‌اندازی تجهیزات کاهش گازهای خروجی دودکش‌ها، ارتقا و بهسازی فنآوری‌های فرسوده و حفاظت از انرژی - کنترل آلودگی خاک: مدیریت اصولی پسماندها، حذف و کاهش اثرات بهداشتی ناشی از آلودگی حاصل از مکان‌های دفع - حفاظت از جنگل‌ها: جنگل‌کاری و توسعه جنگل‌ها به‌عنوان مهمترین عامل متعادل‌کننده زیست بوم‌های کشور - حفاظت از محیط‌زیست طبیعی: حفاظت از منابع طبیعی و تنوع زیستی گیاهی و جانوری و تنوع ژنتیکی - کاهش خسارات ناشی از اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری از معادن - ارتقا آگاهی‌های عمومی به‌منظور تغییر رفتار در زمینه مباحث حفاظت از محیط‌زیست - حمایت و پشتیبانی از فعالیت‌های پژوهشی در زمینه حفاظت از محیط‌زیست - اعطای یارانه به فعالیت‌های محیط‌زیستی - تعیین جوایز برای ایجاد رقابت در حوزه‌های مختلف محیط‌زیستی - تأمین منابع مالی (تا سقف ۹۰ درصد هزینه اجرا) برخی از پروژه‌هایی که آثار محیط‌زیستی عمده‌ای دارند شایان ذکر است در کشور لهستان مقارن با ایجاد صندوق ملی محیط‌زیست، عوامل کارگزاری مالی از جمله «بانک حفاظت محیط‌زیست» نیز تأسیس شده است. سهامداران این بانک صندوق محیط‌زیست، بانک‌های خارجی (از جمله بانک سوئد) و سهامداران خرد هستند. این بانک‌ها انتفاعی و غیردولتی هستند اما محور اصلی فعالیت‌ها آنها حفاظت از محیط‌زیست است که در حوزه‌های مختلف حفاظتی و تجاری‌سازی کالاهای محیط‌زیستی فعالیت می‌کنند. نرخ بهره این بانک‌ها معمولاً کمتر از بانک‌های دیگر بوده و تسهیلات ویژه‌ای را برای متقاضیان در نظر می‌گیرند و به سهامداران نیز به‌صورت سالانه سود پرداخت می‌شود. همچنین این بانک می‌تواند در سراسر کشور شعبه ایجاد کند. این بانک با به کارگیری فارغ‌التحصیلان محیط‌زیست وظیفه نظارت و ارزیابی پروژه‌های محیط‌زیستی را به انجام می‌رساند. همچنین به‌عنوان عامل اجرایی بین وزارت محیط‌زیست و بانک جهانی عمل می‌کند. علاوه بر این صندوق ملی محیط‌زیست کشور لهستان، همکاری تنگاتنگی با مؤسسات و سازمان‌های بین‌المللی وام‌دهنده در زمینه حفاظت از محیط‌زیست در اروپا دارد. به‌عنوان مثال کشور سوئیس برای کمک به فعالیت‌ها صندوق ملی محیط‌زیست لهستان سالانه فعالیت‌ها مشترکی را از طریق صندوق برای کمک به فعالیت‌ها محیط‌زیست در لهستان انجام می‌دهد. اتخاذ این سازوکار‌ها موجب افزایش تمایل به سرمایه‌گذاری برای توسعه فنآوری‌های پاک و فعالیت‌ها محیط‌زیستی و ایجاد اشتغال سبز افزایش شده است، به‌طوری‌که تا پایان سال ۲۰۱۰ از حدود بیش از ۱۰۰۰ پروژه محیط‌زیستی حمایت شده است. در حقیقت بانک محیط‌زیست در کشور لهستان بازوی مالی صندوق محیط‌زیست قلمداد می‌شود. معمولاً نرخ بهره این بانک‌ها برای صنایع دولتی ۲ تا ۵ درصد و برای بخش خصوصی ۵/۲ تا ۳ درصد است. بر خلاف سایر بانک‌ها، دوره باز پرداخت وام‌ها متغیر بوده و عمدتاً طولانی‌تر از بانک‌های دیگر است و شش‌ماه پس از بهره‌برداری و با زمان بازپرداخت ۱۵ ساله وام‌ها اخذ می‌شوند. علاوه بر این درصورتی‌که مجریان طرح‌های محیط‌زیستی تعهدات خود را به‌خوبی و در مؤید مقرر انجام دهند، حداکثر تا ۲۵ درصد نیز بخشودگی به آنان تعلق می‌گیرد. معیارهای انتخاب پروژه‌ها برای جذب حمایت صندوق شامل موارد زیر است: - گزارش توجیهی فنی- اقتصادی (ارزیابی پروژه) - بررسی آثار و پیامدهای مثبت محیط‌زیستی پروژه‌ها (به‌عنوان مثال کاهش آلاینده‌هایی مانند دی‌اکسید نتیروژن و سایر آلاینده‌ها) - بررسی آثار و پیامدهای اقتصادی مثبت پروژه‌ها از طریق تحلیل هزینه- فایده و اثر بخشی آنها (ایجاد ارزش افزوده، نرخ بازگشت داخلی، هزینه‌های مثبت اجتماعی، و...©۱۷۲©) - موقعیت زیست‌محیطی و فنی پروژه از منظر نیاز اولویتی کشور - ایجاد اشتغال و وابستگی به توان داخلی و نیروی کار - وضعیت مالی پروژه و توانایی متقاضی برای بازپرداخت وام ( سازوکار تأمین منابع مالی پروژه‌ها به مانند سایر صندوق‌های ملی محیط‌زیست، اصول و مبانی تأمین منابع مالی اعطای وام به پروژه‌ها، معیارهای ارزیابی و انتخاب پروژه‌ها به‌صورت سالانه توسط هیأت‌مدیره و با تصویب هیأت مشاوره اعلام می‌شود. این اطلاعات به‌صورت دستورالعمل‌ها در قالب کتابچه‌هایی در اختیار متقضیان قرار می‌گیرد. در کشور لهستان صندوق ملی دارای شعبات استانی است. برای اخذ وام و کمک از ضندوق متقاضی پروژه باید کلیه فرم‌ها و اسناد لازم برای اجرای پروژه را به همراه گزارش توجیه، فنی، اقتصادی و محیط‌زیستی تکمیل کرده و آنها را در اختیار صندوق محیط‌زیست استان قرار دهد. پس از تکمیل، ارسال و ثبت پروژه پیشنهادی، تیم‌های کارشناسی فنی و محیط‌زیستی، گزارش پیشنهادی پروژه را بر اساس معیارهای زیر مورد ارزیابی قرار می‌دهد: - ارزیابی توانایی مالی متقاضی، بررسی نحوه اجرای پروژه و تعهدات مالی - بررسی وضعیت مالی و کارشناسی متقاضی پروژه - بررسی نحوه بازپرداخت وام و نحوه تأمین هزینه‌های عملیاتی - ارزیابی ریسک مرتبط با منابع مالی و اجرای پروژه - بررسی و ارزیابی منافع زیست‌محیطی اجرای پروژه پس از اینکه این ارزیابی‌ها انجام شد، درخواست پروژه به همراه کلیه مدارک به هیأت‌مدیره ارسال می‌شود. درصورتی‌که درخواست‌های کمک کمتر از ۳۰۰ هزار یورو باشد، هیأت‌مدیره صندوق این اختیار را دارد تا نسبت به اعطای کمک اقدام نماید. اما درخواست وام یا کمک‌های بیش از ۳۰۰ هزار یورو باید توسط هیأت مشاوره‌ای صندوق به تصویب برسد. پس از اینکه درخواست توسط مراجع یادشده در صندوق تأیید شد، قرار دادی بین بخش کنترل و نظارت صندوق و متقاضی پروژه منعقد شده و پروژه به اجرا در می‌آید. پروژه یاد در هنگام اجرا و پس از اجر باید توسط مراجع ذی‌ربط در صندوق مورد ارزیابی قرار گیرد. ارزیابی، گزارش‌دهی و اطلاع‌رسانی عمومی فعالیت‌های صندوق: همه فعالیت‌ها صندوق ملی محیط‌زیست به‌صورت مداوم توسط وزارت حفاظت محیط‌زیست، هیأت مشاوره صندوق، هیأت‌مدیره، مجلس لهستان و کمک‌دهندگان خارجی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. فعالیت‌ها اجرایی و عملیاتی صندوق نیز بر اساس قانون حفاظت از محیط‌زیست ارزیابی و پایش می‌شود. هیأت‌مدیره صندوق گزارش سالانه صندوق را تهیه و هیأت مشاوره‌ای ارایه می‌دهد. پس از اینکه گزارش مورد تأیید قرار گرفت، گزارش نهایی به وزیر محیط‌زیست، منابع طبیعی و جنگل‌داری ارایه می‌شود. بر©۱۷۳© اساس این گزارش، وزیر محیط‌زیست، گزارش نهایی را تهیه و در اختیار هیأت دولت قرار می‌دهد. علاوه براین هیأت‌مدیره صندوق گزارش فعالیت‌ها صندوق را در روزنامه‌های رسمی کشور نیز ارایه می‌کند. در گزارش سالانه صندوق فعالیت‌ها اجرایی صندوق با برنامه کاری پیش‌بینی شده مقایسه می‌شود. در این گزارش فعالیت‌ها هیأت‌مدیره، فعالیت‌ها هیأت مشاوره‌ای، فعالیت‌ها شعبات استانی، درآمدها، نوع کمک‌ها و فهرست وام‌ها، منافع حاصل از فعالیت‌ها و ... ارایه می‌شود. کشور لهستان دارای دو صندوق دیگر با نام صندوق اکوفاند() و صندوق استانی کراکو برای حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب() است. صندوق اکوفاند به‌عنوان یک صندوق مستقل و بنیاد غیرانتفاعی در سال ۱۹۹۲ تأسیس شد. این صندوق دارای هیأت‌مدیره و هیأت مشاوره است که ارکان اصلی تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی صندوق هستند. هیأت مشاوره‌ای صندوق شامل نمایندگانی از طرف دولت لهستان و مجلس ملی و همچنین نمایندگانی از سوی کشورهای کمک‌دهنده به صندوق است. اعضای شورای نظارتی توسط وزیر امور دارایی منصوب می‌شوند. اما رییس شورا توسط وزیر محیط‌زیست منصوب می‌شود. هیأت‌مدیره صندوق نیز توسط شورای نظارتی تعیین می‌شود. همه اعضای صندوق برای مدت ۳ سال منصوب می‌شوند. صندوق صندوق استانی کراکو برای حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت آب بر اساس قانون حفاظت از محیط‌زیست لهستان در سال ۱۹۸۰ تأسیس شد. این قانون در سال ۱۹۹۳ اصلاح شد و بر اساس این اصلاحیه به صندوق اجازه داده شد تا در سال ۱۹۹۴ شعبات استانی را یجاد نماید. پس از احداث صندوق در سال ۱۹۹۳، صندوق دفتر و حساب بانکی خود را ایجاد کرد. این صندوق بیشتر در زمینه کمک به فعالیت‌ها محیط‌زیستی در زمینه حفاظت از منابع آب و محیط‌زیست و بر اساس سیاست‌های محیط‌زیستی استانی فعالیت می‌کند. این صندوق از روش‌های مختلفی برای تأمین منابع مالی استفاده می‌کند که از مهمترین آنها می‌توان به وام‌های کم‌بهره، کمک‌های بلاعوض، سود وام‌ها، خرید و فروش سهام و اوراق قرضه، خرید و فروش سهام شرکت‌های داخلی و خارجی اشاره کرد. این صندوق دارای شخصیت حقوقی مستقل بوده و به‌صورت مستقل منابع مالی خود را مدیریت می‌کند و متعلق به خزانه دولت است.