آیین‌نامه اجرایی حدود اختیارات، شرح وظایف و چگونگی بررسی صحنه جرم مصوب ۲۸/۶/۱۳۹۶ رییس قوه قضاییه در اجرای تبصره ماده ۱۳۰ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ و اصلاحیه آن و به پیشنهاد وزیر دادگستری، «آیین‌نامه اجرایی حدود اختیارات، شرح وظایف و چگونگی بررسی صحنه جرم» به شرح مواد آتی است: فصل اول – تعاریف و کلیات ماده ۱ – صحنه جرم محلی است که مرتکب جرم رفتار مجرمانه را در آنجا انجام داده است. ماده ۲ – حفظ صحنه جرم عبارت است از کلیه اقدامات و تدابیر حفاظتی برای حفظ آثار، علایم و دلایل جرم و جلوگیری از امحاء آنها و یا تغییر و اضافه نمودن آثاری به صحنه جرم با روش‌هایی از قبیل محصور کردن، گماردن مأموران محافظ و ممانعت از تردد اشخاص غیر مجاز و یا حیوانات. تبصره ۱ – حفظ صحنه جرم در محیط مجازی مطابق آیین‌نامه جمع‌آوری و استنادپذیری ادله الکترونیکی، مصوب ۱۲/۵/۱۳۹۳ رییس قوه قضاییه() می‌باشد. تبصره ۲ – حفظ صحنه جرم حسب مورد بر عهده ضابطان محل وقوع جرم و سایر اشخاصی است که در قوانین پیش‌بینی گردیده است. حفظ صحنه جرم از زمان اطلاع از وقوع جرم تا هر زمان که مقام قضایی ضروری بداند، ادامه می‌یابد. ماده ۳ – پیگیری و انجام اقدامات لازم مربوط به امدادرسانی به مصدومین احتمالی در صحنه جرم و در صورت ضرورت جلوگیری از حوادث احتمالی بعدی از قبیل آتش‌سوزی، انفجار، ریزش آوار، به عهده ضابطان مربوط محل و با دستور رییس گروه بررسی صحنه جرم صورت می‌پذیرد. در موارد ضروری مربوط به©۳۲۰© امدادرسانی فوری، امدادرسانان ضمن انجام وظیفه، در صورت برخورد با جرم غیرقابل گذشت موظفند مراتب را فوراً به دادستان اطلاع دهند. ماده ۴ – بررسی صحنه جرم عبارت است از مجموعه اقدامات فنی، علمی و قضایی در صحنه جرم برای کشف و شناسایی، بررسی اولیه، مستندسازی از قبیل یادداشت برداری، تصویربرداری، عکس‌برداری و تهیه کروکی، جمع‌آوری، بسته‌بندی، برچسب و شماره‌گذاری دلایل و مدارک جرم و سایر اقدامات تخصصی لازم نظیر انگشت‌نگاری، قالب‌گیری، چهره‌ نگاری، گرفتن نمونه‌های زیستی بزه‌دیده و یا اشخاص مظنون و متهم و نمونه‌های غیرزیستی یافت شده در صحنه به منظور کشف جرم. ماده ۵ – بازسازی صحنه جرم، عبارت است از تجسم عملی یا مجازی چگونگی رخداد جرم در محل با قراردادن اشیاء و افراد مرتبط با وقوع جرم و تکرار نمادین اتفاقات و رفتارها در شرایط و وضعیت زمان ارتکاب به منظور رفع ابهام و تناقض موجود در پرونده و کشف حقایق مربوط به جرم. ماده ۶ – گروه بررسی صحنه جرم متشکل از اشخاص مسؤول و متخصصی است که وظیفه قانونی و فنی بررسی و مستندسازی صحنه جرم را به عهده دارند، شامل پزشک قانونی (در موارد قتل، خودکشی، مرگ مشکوک، ضرب و جرح و سایر موارد) کارآگاهان و مأموران تحقیق مربوط، کارشناسان، متخصصین و تکنیسین‌های بررسی صحنه جرم اداره تشخیص هویت از قبیل عکاس، تصویربردار، متصدیان قالب‌گیری، اثربرداری، انگشت نگاری، امور رایانه، ترسیم کروکی و حسب مورد سایر کارشناسان. تبصره ۱ – منشی صحنه جرم، فردی است که بنا به ضرورت و تشخیص بازپرس از بین کارکنان اداری دادسرای مربوط تعیین و وظیفه تنظیم صورت مجلس، ثبت و ضبط دستورات مقام قضایی در صحنه جرم را بر عهده خواهد داشت.©۳۲۱© تبصره ۲ – سایر کارشناسان مذکور در ماده فوق، افرادی از قبیل کارشناسان آتش‌نشانی، اورژانس، جرم شناس و روان‌شناس، برق، آب، گاز و شهرداری هستند که متناسب با نوع جرم به تشخیص و دستور بازپرس در صحنه حضور می‌یابند. ماده ۷ - ضابطان عام و حسب مورد ضابطان خاص به محض اطلاع از وقوع جرم در جرایم غیر مشهود، مراتب را به دادستان، پزشکی قانونی، پلیس آگاهی و تشخیص هویت اطلاع داده و نسبت به محصور کردن و حفظ صحنه جرم اقدام می‌کنند. تبصره - مرکز فرماندهی و کنترل نیروی انتظامی در صورت اطلاع از وقوع جرم مراتب را جهت انجام اقدامات قانونی به کلانتری و یا پاسگاه محل وقوع جرم اعلام می‌کند. ماده ۸ – نظارت بر گروه بررسی صحنه جرم به‌عهده بازپرس می‌باشد و رییس آن توسط بازپرس تعیین و در صورت ضرورت سرپرستی گروه را به‌عهده خواهد گرفت. ماده ۹ – در مواردی‌که بزه‌دیده، متهم یا مظنون نظامی و یا صحنه جرم محیط نظامی باشد و بازپرس لازم بداند، از فرمانده یگان مربوط برای حضور نماینده در صحنه جرم دعوت می‌کند. فصل دوم – حدود اختیارات، شرح وظایف اشخاص و مقامات ذی‌ربط و چگونگی بررسی صحنه جرم ماده ۱۰ – وظایف و اختیارات بازپرس در صحنه جرم قتل، خودکشی، فوت مشکوک، خودزنی و حوادث منجر به فوت یا ضرب و جرح و تجاوزات جنسی و سایر موارد به شرح زیر می‌باشد؛ الف – به محض اطلاع از موضوع، صدور دستور فوری حفظ آثار، علایم و صحنه جرم و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم.©۳۲۲© ب – اطلاع به گروه بررسی صحنه جرم و عنداللزوم سایر کارشناسان جهت حضور و اقدامات لازم. پ – بررسی همه زوایای موضوع قبل از حرکت دادن جسد و تنظیم صورت‌مجلس در ارتباط با مشاهدات خود از وضعیت ظاهری و توصیف آن شامل قیافه ظاهری، جنس، سن و قد و وزن تقریبی، رنگ مو، نوع و وضعیت لباس، پوشش جسد، وضعیت قرارگیری جسد، شرایط کلی جسد، دمای جسد، اشیاء و آلت قتاله احتمالی، آثاری از قبیل سوختگی، ضرب و جرح و تغییرات احتمالی پس از مرگ. ت – صدور دستور احراز هویت جسد و در صورتی‌که هویت متوفی معلوم نباشد، انجام اقدامات مقرر در ماده ۱۳۲ قانون آیین‌دادرسی کیفری، با رعایت موازین شرعی. ث – صدور دستور ترسیم کروکی، عکس‌برداری و در صورت امکان فیلم‌برداری از صحنه جرم یا جسد، با رعایت موازین شرعی به منظور حفظ صحنه جرم، جسد، هویت متوفی و چگونگی فوت وی. ج – بررسی و ارزیابی، چگونگی ورود و خروج مرتکب در محل جرم، رابطه مقتول با متهم، آثار درگیری و انگیزه احتمالی وقوع قتل یا سایر جرایم و اقدام به هر امری که در کشف حقایق مؤثر است. چ – تحقیق از متهم، شاکی، شهود و مطلعان قضیه با رعایت مفاد ماده ۹۸ قانون آیین‌دادرسی کیفری. ح – صدور دستور شناسایی و دستگیری مرتکب جرم و انجام تحقیقات تکمیلی از قبیل تحقیق از شهود، مطلعان، شناسایی و معرفی اولیاء دم، تحصیل دلایل جرم و سایر اقدامات ضروری به ضابطان دادگستری. خ – اخذ نظریه از پزشک قانونی، کارشناس تشخیص هویت، کارآگاه نیروی انتظامی و سایر کارشناسان در حیطه وظایف محوله.©۳۲۳© د – دستور حضور کارشناسان سلاح و مهمات اداره تشخیص هویت در کالبدگشایی اجساد در مواردی‌ که مرگ ناشی از استفاده سلاح گرم باشد. ذ – تنظیم صورت‌مجلس و ثبت زمان دقیق اطلاع، حرکت، حضور و خاتمه بررسی و همچنین پلاک و نوع وسیله نقلیه، اسامی و سمت همراهان. تبصره - بازپرس مکلف است در معاینه اجساد و جرایم موضوع بند الف ماده۳۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری شخصاً و در اسرع وقت حضور یابد. در سایر موارد، بازپرس می‌تواند با نظارت بر گروه بررسی صحنه جرم اقدامات لازم را معمول و یا در صورت ضرورت سرپرستی گروه فوق را به عهده بگیرد. ماده ۱۱ – در سوانح هوایی دریایی، و ریلی بازپرس با دعوت از کارشناسان ایمنی، بازرسی، حفاظت، تشخیص هویت، پزشکی قانونی و غیره دستور اقدام و بررسی از جمله موارد ذیل را صادر می‌نماید: الف – مشخص کردن نوع و نام وسیله و تعداد سرنشینان؛ ب – ساعت دقیق آغاز حرکت و زمان و مکان سانحه؛ پ – مسیر، مبداء و مقصد و نوع مأموریت؛ ت – شرایط جوی در زمان حادثه (درجه حرارت؛ فشار هوا و سمت وزش باد)؛ ث – علت سانحه؛ ج – تحقیق از شاهدان عینی و کارکنان شاغل در وسیله؛ چ – عکس‌برداری و تصویربرداری از زوایای مختلف لاشه وسیله و محل سانحه؛ ح – شناسایی هویت حادثه‌دیدگان و در صورت لزوم انجام اقدامات لازم برای اخذ و جمع‌آوری مشخصه‌های بیومتریک (نظیر انگشت، تصاویر چهره و علایم و نشانه‌های خاص، نمونه زیستی. خ – حفظ صحنه تا انجام تحقیقات لازم؛ د – برآورد خسارت وارده و سایر اقدامات ضروری دیگر؛©۳۲۴© تبصره - در سوانح هوایی علاوه بر انجام موارد بالا بازپرس دستور اقدام و بررسی موارد ذیل را نیز صادر می‌کند: الف – مکالمات خلبان، کمک خلبان و گروه پروازی با برج مراقبت پرواز؛ ب – تعداد ساعات پرواز و مهارت پروازی خلبان؛ پ – چک لیست وسیله هوایی که توسط خلبان قبل از پرواز تکمیل شده است؛ ت – تحقیق از کارکنان برج مراقبت؛ ث – کشف و بررسی جعبه سیاه وسیله هوایی؛ ج – سایر اقدامات لازم. ماده ۱۲ – گروه‌های تخصصی بررسی سوانح مانند گروه‌های بررسی سوانح و حوادث هوایی که به موجب مقررات تشکیل گردیده است، موظفند اطلاعات لازم را در اختیار بازپرس قرار داده و در صحنه سوانح و حوادث مزبور همکاری لازم را با مقام قضایی معمول نمایند. ماده ۱۳ – وظایف و اختیارات گروه تشخیص هویت در صحنه جرم به شرح زیر است: الف – ارزیابی و بررسی مقدماتی صحنه جرم، ب – مستندسازی صحنه جرم از قبیل یادداشت‌برداری، عکس‌برداری، تصویربرداری و تهیه کروکی؛ پ – اثربرداری و نمونه‌برداری از لایه‌های مختلف صحنه جرم؛ ت – عکس‌برداری فنی در نماهای مختلف و از اعضای مختلف بزه‌دیده و البسه و اشیای همراه بزه‌دیده؛ ث – جمع‌آوری نمونه‌های زیستی و غیرزیستی بجامانده بر روی جسد یا مصدوم یا مجروح، صحنه جرم، آلت قتاله یا ضرب و جرح و صدمه روی بدن مظنونین احتمالی حاضر در صحنه جرم؛©۳۲۵© ج – جمع‌آوری، ثبت و ضبط علایم و اطلاعات ظاهری جسد و درج آن در فرم‌های مخصوص؛ چ – انجام چهره‌نگاری بر اساس اظهارات شهود و مطلعین؛ ح – عکس‌برداری و قالب‌گیری از آثار به جامانده در صحنه جرم نظیر ابزار، رد کفش، تایر خودرو؛ خ – بررسی، عکس‌برداری، نمونه برداری، انگشت نگاری و جمع‌آوری کلیه اطلاعات مربوط به اجساد ناشناس بجای مانده در حوادث و اتفاقات طبیعی و انسان‌ساخت به منظور تعیین و تأیید هویت آنان؛ تبصره – نمونه‌برداری برای تعیین هویت اجساد ناشناس با همکاری پزشکی قانونی و تشخیص هویت تحت نظارت بازپرس انجام می شود. د – بسته‌بندی، کُدگذاری آثار و مدارک جمع‌آوری شده و تحویل آن به آزمایشگاه‌های تشخیص هویت متناسب با نوع ادله در اسرع وقت؛ ذ – هماهنگی و تعامل رییس گروه تشخیص هویت با سایر اعضای گروه بررسی صحنه جرم. ماده ۱۴ – وظایف و حدود اختیارات کارآگاهان نیروی انتظامی در صحنه جرم عبارتند از: الف – معاینه، بررسی و ارزیابی مقدماتی صحنه جرم، ب – تحقیق از شاکی، شهود و مطلعان در حدود مقررات؛ پ – دستگیری متهم یا متهمین و بازجویی از آنان برابر مقررات مربوط؛ ت – تعامل، هماهنگی و تبادل اطلاعات با اعضای گروه بررسی صحنه جرم؛ ث – تکمیل فرآیند تحقیق و پی‌جویی و اخذ نتایج اقدامات انجام شده توسط اعضای گروه بررسی صحنه جرم و ثبت در پرونده و گزارش به مقام قضایی. ماده ۱۵ – وظایف و حدود اختیارات پزشک قانونی در صحنه جرم عبارت است از:©۳۲۶© الف – حضور در صحنه قتل، فوت مشکوک، خودکشی، حوادث منجر به مرگ و صحنه‌های مربوط به صدمات و جراحات بدنی، روانی و تجاوزات جنسی مطابق با دستور بازپرس؛ ب – معاینه اولیه شخص برای بررسی علایم حیاتی یا تأیید مرگ؛ پ – معاینه ظاهری جسد و در صورت نیاز نمونه‌برداری برای کمک به تعیین هویت، علت و نحوه حدوث واقعه و جمع‌آوری مدارک و بررسی شواهد در حوادث فردی و جمعی؛ ت – تخمین زمان وقوع مرگ؛ ث – تعیین تقدم و تأخر زمان فوت یا سایر صدمات بدنی اشخاص؛ ج – تفکیک جراحات و صدمات قبل و پس از مرگ؛ چ – مطابقت آلات و ادوات مکشوفه با جراحات و صدمات موجود در بدن قربانی؛ ح – کمک به بازسازی صحنه جرم در صورت لزوم؛ خ – نظارت بر نحوه انتقال جسد؛ د – در صورت اقتضاء جمع‌آوری نمونه‌های زیستی به جامانده روی قربانی یا متهم؛ ذ – عنداللزوم جمع‌آوری نمونه‌های غیرزیستی از صحنه جرم که در تعیین علت فوت مؤثر باشد؛ ر – جمع‌آوری سایر ادله‌ای که در تعیین علت و نحوه فوت موثر باشد. ماده ۱۶ – اختیارات و وظایفی که در این آیین‌نامه برای بازپرس ذکر شد، در مورد سایر مقامات قضایی ذی‌صلاح در مواجهه با صحنه جرم نیز جاری است. ماده ۱۷ – ضابطان دادگستری پس از حضور مقام قضایی در صحنه جرم، تحقیقاتی را که انجام داده‌اند به وی تسلیم و براساس دستور وی عمل می‌کنند.©۳۲۷© ماده ۱۸ – دولت مکلف است در اجرای ماده ۵۶۷ قانون آیین‌دادرسی کیفری اعتبارات مورد نیاز اجرای این آیین‌نامه را حسب مورد در ردیف مستقل در بودجه سالیانه پیش‌بینی و درج نماید. ماده ۱۹ – این آیین‌نامه در ۱۹ ماده و ۸ تبصره در تاریخ ۲۸/۶/۱۳۹۶ به تصویب رییس قوه قضاییه رسید.