دستورالعمل فرآیند‌های آزمایشگاه تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان() ابلاغی ۱۱/۲/۱۳۹۰ مقدمه آزمایشگاه‌های تشخیص مصرف مواد مخدر و روان‌گردان از جایگاه ویژه‌ای در نظام سلامت و قضایی کشور برخوردار بوده و با توجه به این‌که نتایج ارایه شده، مورد استناد مراجع قضایی و حقوقی قرار گرفته و بر حقوق شهروندی افراد تأثیر مستقیم دارد، لذا تدوین دستورالعمل و رعایت آن در این آزمایشگاه‌ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار می‌باشد. امروزه گسترش روزافزون انواع و اقسام موادمخدر و روان‌گردان از یک سو و صعوبت تشخیص ظاهری آثار و علایم مصرف این قبیل مواد در بین افراد جامعه، وظیفه و رسالت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در امر تشخیص، درمان و پیشگیری از مصرف موادمخدر و روان‌گردان، را دو چندان نموده است لذا قانونگذار به استناد ماده ۲۳ لایحه تشدید مجازات مرتکبین جرایم موادمخدر و روان‌گردان مصوب ۱۹/۳/۱۳۵۹ و قوانین مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام، و سایر مصوبات جلسات ستاد مبارزه با موادمخدر صدور گواهی عدم مصرف موادمخدر و روان‌گردان در تمام موارد اعم از افراد ارجاعی نیروی انتظامی، دادسرا و دادگاه‌های عمومی و انقلاب اسلامی، ازدواج، استخدام و پیشه‌وری را به‌عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار داده است. بدیهی است با توجه به این مصوبه، نظارت بر عملکرد آزمایشگاه‌های ناجا و سایر مراجعی که در آینده در این زمینه فعالیت خواهند کرد برعهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی خواهد بود. بر همین اساس تهیه و تدوین یک دستورالعمل جامع و مانع برای این قبیل آزمایشگاه‌ها برعهده یک کمیته تخصصی گذاشته شد تا با استفاده از روش‌های نوین علمی و انجام آزمایش‌های استاندارد، تا حدودی به توقعات و انتظارات خانواده‌ها به هنگام ازدواج و سایر مراجع به هنگام استخدام پاسخگو بوده و از سلامت جسمانی مراجعین پس از آزمایشات در خصوص مصرف موادمخدر و روان‌گردان اطلاع یابند. این دستورالعمل که با مساعی و تلاش همه‌جانبه نماینده محترم مرکز تشخیص هویت ناجا، نماینده محترم اداره کل آزمایشگاه مرجع سلامت، نماینده محترم آزمایشگاه‌های کنترل غذا و دارو وزارت بهداشت، نماینده محترم اداره کل درمان و حمایت‌های اجتماعی ستاد مبارزه با موادمخدر، نماینده محترم اداره کل مقابله با عرضه ستاد مبارزه با موادمخدر، طی برگزاری ساعت‌ها جلسات کارشناسی تهیه و تدوین شده، بدنبال آن است که با استفاده از بهترین روش‌های آزمایشگاهی و با کمترین خطا نسبت به تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان در بین مراجعین آزمایشگاه‌ها اقدام نموده و مطمئن‌ترین پاسخ ممکن را در اختیار آنها قرار دهد امید است این قلیل اقدامات، در ظل توجهات ولیّ‌عصر(عج) و زعامت نایب بر حقش مورد قبول حق تعالی قرار گیرد. تعاریف: آزمایشگاه: آزمایشگاه‌های تشخیص مصرف موادمخدر، روان‌گردان، (محرک و توان افزا) که اسامی آن‌ها در قانون مبارزه با موادمخدر و اصلاحات و الحاقات بعدی آن مصوب ۱۷/۸/۱۳۷۶ مجمع محترم تشخیص مصلحت نظام مصرف مواد: شامل مصرف کلیه موادمخدر و روان‌گردانی است که استعمال آن در قانون ممنوع می‌باشد. تشخیص مصرف: اثبات وجود موادمخدر و روان‌گردان در ادرار با استفاده از روش‌های علمی استاندارد. ستاد: ستاد مبارزه با موادمخدر ریاست جمهوری وزارت بهداشت: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دستورالعمل آزمایشگاه‌های تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان ۱- مشخصات برگه درخواست آزمایش برگه درخواست آزمایش باید شامل موارد زیر باشد: ü سربرگ رسمی سازمان، ارگان، اتحادیه صنفی، شرکت‌ها، ادارات دولتی، دفتر اسنادرسمی، قوه‌قضاییه و نیروی انتظامی و غیره. ü نشانی سازمان درخواست‌کننده آزمایش و شماره تلفن تماس. ü نام و نام‌خانوادگی، سمت، امضاء مسؤول و مهر سازمان درخواست‌کننده. ü الصاق عکس فرد آزمایش‌شونده به برگه درخواست و ممهور بودن آن‌ها با مهر سازمان درخواست‌کننده. (نمونه فرم شماره ۱و۲) ۲- پذیرش نکاتی که در مرحله پذیرش مراجعین جهت انجام آزمایش تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان می‌باید موردنظر قرار گیرد به‌شرح ذیل می‌باشد. ü ارایه معرفی‌نامه عکس‌دار و ممهور به مهر دفترخانه ازدواج، دادسراها، دادگاه‌ها، نیروی انتظامی، حراست‌ها، کارگزینی ادارات، شرکت‌ها و اتحادیه‌های صنفی که به‌نحوی دارای مجوز قانونی جهت فعالیت می‌باشند. ü ثبت مشخصات مراجعین، شماره‌ نامه، تاریخ معرفی‌نامه و ارگان ارجاع‌دهنده در سیستم نرم‌افزاری رایانه‌ای و ارایه قبض جوابدهی با تاریخ مشخص. ü تأیید هویت افراد توسط مسؤول نمونه‌گیری و نماینده محترم حراست با معرفی‌نامه ارایه شده. ü ثبت شماره پذیرش و یا کد بر روی ظرف نمونه‌گیری. ü معرفی‌نامه‌ها، دفتر ثبت مشخصات مراجعین، جواب‌های ثبت شده در کامپیوتر حداقل تا دو سال نگهداری شوند. ۳- آمادگی مراجعه‌کننده برای آزمایش فرد نمونه‌دهنده باید آزمایشگاه را از مصرف هر نوع دارویی مطلع نموده و حداقل سه روز قبل از آزمایش از مصرف داروهای کدئین‌دار خودداری نمایدو درصورت امکان (در‌صورتی‌که برای سلامتی وی خطری ایجاد نکند) از مصرف داروهای سایمتیدین، رانیتیدین و... خود‌داری کرده و مصرف آنها را حتماً به آزمایشگاه اطلاع دهد. ۴- فضای فیزیکی آزمایشگاه با توجه به تعداد قابل توجه مراجعین به آزمایشگاه‌های تشخیص اعتیاد به موادمخدر و روان‌گردان در مراکز بهداشتی- درمانی که عمدتاً از مراجعین ازدواجی و استخدامی و غیره می‌باشند، حتی‌‌المقدور باید فضای مناسب و امکانات رفاهی مناسب جهت مراجعین فراهم گردد. ü سالن انتظار به ازای هر مراجعه‌کننده حداقل نیم مترمربع باشد. ü سرویس بهداشتی مخصوص نمونه‌گیری آقایان (متناسب با تعداد مراجعین) وجود داشته باشد. ü سرویس بهداشتی مخصوص نمونه‌گیری خانم‌ها (متناسب با تعداد مراجعین) وجود داشته باشد. ü فضای فیزیکی آزمایشگاه تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان (غربالگری و TLC) حداقل ۲۰ مترمربع باشد. ü فضای فیزیکی مربوط به سیستم مانیتور مدار بسته و کنترل هویت مراجعین حد اقل۳ مترمربع باشد. ü ترجیحاً فضاهای مربوط به نمونه‌‌گیری و انجام آزمایش تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان جهت انتقال آسان نمونه‌ها و حفاظت و ایمنی بیشتر در مجاورت همدیگر بوده و به هم ارتباط داشته باشد. ۵- مکان نمونه‌گیری محل نمونه‌گیری از مهمترین قسمت‌های آزمایشگاه تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان می‌باشد و درصورت رعایت استانداردها می‌تواند موجب منزلت ارباب‌رجوع، سهولت و دقت در نمونه‌گیری را فراهم آورد و باعث جلوگیری از بروز بسیاری از مداخلات (تقلب‌ها) در هنگام نمونه‌گیری شود. در نتیجه محل نمونه‌گیری بایستی دارای خصوصیات ذیل می‌باشد: ü بخش نمونه‌گیری ادرار از نور و تهویه کافی برخوردار باشد. ü محلی مجزا از سرویس‌های بهداشتی عمومی و فقط مختص نمونه‌گیری آزمایشگاه تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان باشد. ü کف و دیوار‌های محل نمونه‌گیری قابل شستشو و بهداشتی باشد. ü ترجیحاً جهت جلوگیری از آلودگی ناشی از ترشحات ادرار در هنگام نمونه‌گیری آقایان از سرویس‌های بهداشتی دیواری استفاده شود. ü استفاده از سیستم مدار بسته صرفاً برای آقایان جهت نظارت بر نمونه‌گیری به‌منظور حفظ بیشتر شؤونات اخلاقی و اسلامی در اولویت قرار دارد. ü استفاده از دوربین مدار بسته در بخش نمونه‌گیری خانم‌ها ممنوع بوده و بایستی در حضور ناظر مستقیم و معتمد صورت پذیرد. ü دوربین‌ها باید در محل نمونه‌گیری به گونه‌ای نصب شوند که بهترین دید را داشته و نقطه کور نداشته باشد. ü ترجیحاً از ظروف در پیچ‌دار جهت نمونه‌گیری استفاده شود تا امکان اضافه نمودن مواد به آن به حداقل برسد. (در فاصله زمانی ماندن نمونه در محل نمونه‌گیری و انتقال آن). ü امکان دسترسی افراد متفرقه در محل نمونه‌گیری به نمونه‌های گرفته شده وجود نداشته باشد. ü ترجیحاً مکان نمونه‌گیری در نزدیکترین فاصله به محل انجام آزمایش باشد. ۶- نمونه‌گیری جهت تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان در بین مراجعین آزمایشگاه‌ها می‌بایستی فقط از نمونه ادرار استفاده شود و از اخذ سایر نمونه‌ها مانند خون، مو و عرق خودداری به‌عمل آید. به جهت ممانعت و پیشگیری از هرگونه تقلب، نمونه‌گیری ادرار از اهمیت بالایی برخوردار بوده، و باید در حضور ناظر مستقیم و معتمد و یا تحت نظارت دوربین مداربسته در مورد آقایان صورت پذیرد لذا مانیتور باید در محلی محفوظ قرار داده شود که به جز پرسنل مسؤول از ورود و رؤیت افراد غیرمسؤول جلوگیری شود تا منزلت مراجعین حفظ گردد. صلاحیت کاری ناظر نمونه‌گیری باید به‌صورت دوره‌ای (یک‌ساله) توسط مسؤول فنی و حراست مورد تأیید قرار گیرد. مجدداً تأکید می‌گردد برای نمونه‌گیری از خانم‌ها باید از ناظر مستقیم استفاده شود. ü یک ظرف در پیچ‌دار پلاستیکی یک‌بار مصرف که با کد و شماره مشخص گردیده به فرد مورد آزمایش داده شود. ü نمونه‌گیر باید مشخصات فرد را با برگه معرفی‌نامه مطابقت نماید. (صلاحیت کاری و امین بودن نمونه‌گیر باید توسط مسؤول آزمایشگاه و حراست دانشگاه به اثبات رسیده باشد). ü درصورت هرگونه شک و شبهه به فرد نمونه‌دهنده، استفاده از روش‌های پیشگیری از تقلب مانند بازرسی بدنی، شستشوی دست‌ها پیش از نمونه‌گیری، تعویض لباس‌ها قبل از مراجعه به اتاق نمونه‌گیری و غیره نیز توصیه می‌شود. ü در محل نمونه‌گیری حتماً جالباسی نصب باشد تا نمونه‌دهنده وسایل اضافی مانند پالتو، کت و کیف خود را در آن قرار دهد و با خود به محل نمونه‌گیری نبرد. ü مایع صابون و آب در محلی باشد که امکان افزودن آن به نمونه وجود نداشته باشد. ü نمونه گرفته شده بلافاصله باید توسط ناظر از نمونه‌دهنده تحویل گرفته و به مکان مناسب و مطمئن انتقال داده شود. تا امکان جابجایی و یا افزودن مواد خارجی به نمونه وجود نداشته باشد. ü نمونه‌گیر باید مطمئن شود که نمونه مستقیماً از فرد نمونه‌دهنده، به داخل ظرف نمونه‌گیری ریخته شود. ü نمونه‌ها تا قبل از انجام آزمایش و تحویل به آزمایشگاه می‌باید زیر نظر نمونه‌گیر بوده و امکان دسترسی افراد متفرقه به آن وجود نداشته باشد. بدیهی است ناظر نمونه‌گیری باید در تمام مراحل مراقب هر گونه تقلب احتمالی اعم از افزودن مواد به نمونه، جاسازی نمونه و... باشد. ۷- مراحل بعد از نمونه‌گیری نمونه‌گیر باید مطمئن شود حجم نمونه ادرار جهت انجام آزمایش غربالی و تأییدی (جهت انجام آزمایش کروماتوگرافی) کافی باشد و حجم آن دو برابر مقدارمورد نیاز برای آزمایش کروماتوگرافی باشد تا درصورت نیاز به تکرار آزمایش، امکان تکرار با آن نمونه وجود داشته باشد. ü درصورت شک به‌نحوه نمونه‌گیری، بهتر است دمای نمونه توسط دماسنج دیجیتالی اندازه‌گیری و ثبت شود، این عمل باید حداکثر تا ۴ دقیقه پس از نمونه‌گیری انجام شده و دمای نمونه باید بین ۳۳ تا ۳۷ درجه باشد. درغیراین‌صورت باید نمونه‌گیری تکرار شود. ü رنگ، شفافیت، PH و وزن مخصوص نمونه بررسی شود و اگر نمونه‌ای مشکوک به تقلب است، نمونه‌گیری مجدد انجام شود. در مورد نمونه‌های خیلی رقیق باید وزن مخصوص نمونه اندازه‌گیری شود و درصورتی‌که وزن مخصوص آن کمتر از ۱/۰۰۴ باشد، نمونه‌گیری تکرار گردد. ü نمونه‌هایی‌که غلظت کراتینین آنها کمتر از mg/dl۲۰ باشند، باید مجدداً نمونه‌گیری شوند. ü PH مورد انتظار نمونه ادرار در حد ۵/۴ ـ ۵/۸ قابل قبول می‌باشد (درصورتی‌که PH نمونه کمتر یا بیشتر از مقدار مذکور باشد ‌باید توسط سود نرمال و یا اسید کلریدریک نرمال به محدوده مورد انتظار رسیده و به‌منظور جلوگیری از تداخل موادی که باعث تغییر PH می‌گردند باید نمونه فقط باروش کروماتوگرافی مورد آزمایش قرارگرفته و نتیجه تأیید گردد. ü نباید مواد اضافی مانند مواد نگهدارنده به نمونه اضافه شود. ü نمونه‌های دریافتی از مراکز قضایی و انتظامی می‌باید به‌صورت مهر و موم شده باشد. به‌طوری‌که دسترسی به نمونه ادرار تا مرحله آزمایش امکان‌پذیر نباشد و نمونه‌گیر و فرد تحویل‌دهنده نمونه باید برگه درخواست را امضاء‌ نمایند و این نمونه‌ها باید قبل از تحویل توسط آزمایشگاه از نظر رنگ، PH و وزن مخصوص و... کنترل و پس از تأیید از مأمور تحویل گرفته شود. ü بر روی ظرف محتوی نمونه‌ها با استفاده از ماژیک مقاوم به آب نام و یا کد مشخص‌کننده فرد آزمایش‌شونده و همچنین تاریخ، زمان نمونه‌گیری و حجم تقریبی نمونه باشد. ü حجم نمونه دو برابر حجم مورد نیاز برای انجام آزمایش باشد تا درصورت لزوم، بتوان آزمایش را تکرار کرد ü در صورت مثبت شدن نتیجه آزمایش غربالی، می ‌بایست نمونه ادرار مشکوک به‌صورت محفوظ (غیرقابل دسترسی برای افراد متفرقه) در یخچال و یا فریزر جهت انجام آزمایش تأییدی نگهداری شود. ۸- نگهداری نمونه‌ها برای نگهداری نمونه‌ها تا ۵ روز، فریزر با دمای ۵- درجه سانتی‌گراد مناسب می‌باشد ولی برای مدت طولانی‌تر از دمای ۲۰- درجه استفاده می‌شود و باید از یخ زدن و ذوب‌شدن‌های متوالی نمونه‌ها پرهیز نمود زیرا باعث تغییر مواد موجود در نمونه‌ها می‌شود. ظروف نگهداری نمونه بسته به نوع ماده مورد آزمایش متفاوت می‌باشد. همچنین نمونه‌ها باید دور از نور و حرارت نگهداری شود. در مورد نگهداری طولانی مدت نمونه‌های ادرار حاوی مرفین و کدئین ظرف پلاستیکی و دمای ۲۰- درجه سانتیگراد مناسب است. ۹- مشخصات برگه نتیجه آزمایشگاه (فرم شماره ۳) ü ترجیحاً باید نتایج به‌صورت پرینت کامپیوتری بر روی اوراق و کاغذ مخصوص ضد جعل ارایه گردد. ü نام و نشانی آزمایشگاه و شماره‌ تلفن آن بر روی برگه جواب درج شود. ü نام سازمان درخواست‌کننده، شماره معرفی‌نامه و تاریخ آن بر روی برگه جواب درج شود. ü تاریخ انجام آزمایش و شماره پذیرش کامپیوتری و یا شماره سریال بر روی برگه جواب درج شود. ü در زیرنویس برگه نتایج آزمایش تأکید شود که چه موادی در چه نمونه‌ای و به چه روشی مورد آزمایش قرار گرفته است. ü در زیرنویس برگه نتایج آزمایش مدت اعتبار نتیجه آزمایش (یک‌ماه از تاریخ صدور) درج شود. ü در زیرنویس برگه نتایج آزمایش ذکر شود که آزمایش وجود مشتقات مرفین و آمفتامین را حداکثر ۴۸ ساعت قبل از زمان اخذ نمونه تأیید و یا رد کرده و آزمایشگاه هیچ‌گونه تعهدی قبل از این زمان و یا بعد از آن ندارد. ü امضاء مسؤول آزمایشگاه بر روی برگه جواب موجود باشد. ü ممهور بودن نتایج آزمایش‌ها با مهر برجسته و ذکر این‌که نتایج آزمایش‌ها بدون مهر برجسته فاقد اعتبار می‌باشد. ü مهر برجسته باید دارای مشخصات کامل آزمایشگاه شامل: آرم دانشگاه، نام کامل دانشگاه مربوطه، نام کامل آزمایشگاه و نیز عنوان بخش تشخیص موادمخدر و روان‌گردان باشد. ü مهرهای آزمایشگاه انحصاراً باید در اختیار مسؤول آزمایشگاه موادمخدر و روان‌گردان و یا فرد مورد اطمینان وی بوده و تحت نظارت فرد مذکور نتایج مهر شده و سپس در محل امن (کمد یا کشوهای قفل‌دار) نگهداری شود. ü جوابیه آزمایشگاه می‌بایستی در پاکت در بسته و ممهور شده به مهر آزمایشگاه تحویل متقاضی گردد. ۱۰- نحوه آزمایش تشخیص موادمخدر و روان‌گردان در ادرار بر اساس مصوبات کمیته فنی ستاد مبارزه با موادمخدر و نیز مطابق استانداردهای بین‌المللی، آزمایش موادمخدر و روان‌گردان در دو مرحله اجرا می‌شود. اولین مرحله شامل آزمایش غربالی و یا آزمایش‌های اولیه است که برای تشخیص و تفکیک نمونه‌های منفی از نمونه‌های مثبت احتمالی انجام می‌گردد. دومین مرحله آزمایش‌های تأییدی برای اثبات شناسایی دارو یا متابولیت‌های آن است که احتمال وجود آنها در مرحله غربالی مشخص شده است. به عبارت دیگر باید برای تمایز بین پاسخ مثبت کاذب و مثبت واقعی آزمایشگاه باید اقدام به تشخیص ثانویه نموده و و از طریق روش کروماتوگرافی لایه نازک (TLC) و درصورت امکان ازGC GC/MS ,HPLC، برای این منظور استفاده نماید. روش‌های متنوعی جهت غربالگری اولیه و نیز روش‌های تأییدی وجود داشته که با توجه به امکانات و دسترسی و هزینه‌های تجهیزاتی، دو روش متداول در آزمایشگاه‌های مراکز بهداشتی- درمانی جهت غربالگری اولیه و تأییدی انجام می‌پذیرد که شامل روش ایمونوکروماتوگرافی (غربالگری سریع) و روش کروماتوگرافی روی لایه نازک TLC می‌باشد. ۱۱- کیت‌های تشخیص مرفین در ادرار به روش TLC این کیت‌ها به‌صورت تجارتی موجود می‌باشد. برای استفاد از این کیت‌ها بایستی به دستورالعمل مربوطه مراجعه شود. با توجه به تنوع کیت‌های تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان (داخلی و خارجی) مقرر شد برای کاهش خطای آزمایشات فقط از کیت‌های استاندارد و مورد تأیید وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی بهره گرفته شده و از به‌کارگیری کیت‌های متفرقه در آزمایشگاه‌های تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان ممانعت جدی به‌عمل آید. ü تأیید نهایی این قبیل کیت‌ها برعهده کمیته‌ای مرکب از اداره کل مقابله با عرضه ستاد، اداره آزمایشگاه مرجع سلامت و همچنین اداره آزمایشگاه‌های کنترل غذا و دارو وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، اداره تشخیص هویت ناجا، می‌باشد. ü اعضاء این کمیته ناظر بر حسن اجرای این آیین‌نامه بوده و نمایندگان منتخب آنها می‌توانند اقدام به بازرسی نوبه‌ای از آزمایشگاه‌ها مورد نظر کرده و گزارش آن را به کمیته اعلام نماید. ۱۲- رعایت اصول ایمنی در آزمایشگاه تشخیص موادمخدر و روان‌گردان در آزمایشگاه تشخیص موادمخدر و روان‌گردان باید کلیه اصول ایمنی جزوه «اصول کلی حفاظت و پیشگیری از آلودگی کارکنان» رعایت گردد. در ذیل به نکاتی چند اشاره می‌شود: ü هنگام کار از روپوش، دستکش، ماسک و عینک استفاده شود. ü پس از انجام آزمایش با مواد ضدعفونی‌کننده مناسب (هیپوکلریت سدیم) سطوح کار ضد‌عفونی شود. ü برای برداشتن محلول‌ها توسط پی پت از وسایل کمکی نظیر پوار و پیپت فیلر باید استفاده شود. ü مواد ضدعفونی‌کننده مناسب و ظروف Safety box در دسترس باشد. ü با توجه به بخارات شیمیایی حاصل از مواد شیمیایی استفاده شده در روش TLC، لازم است کلیه مراحل آزمایش در زیر هود با تهویه قوی انجام گردیده و به‌منظور حفاظت و ایمنی پرسنل از دستکش و ماسک استفاده نمایند. ü ستون‌های کروماتوگرافی، نوار و یا کاست کیت‌های غربالی استفاده شده بعد از اتمام آزمایش به روش بهداشتی دفع گردد. ü کلیه وسایلی که به هنگام آزمایش با ادرار آغشته شده است با ماده ضدعفونی‌کننده مناسب (محلول سفید‌کننده خانگی با کلرفعال ۵% که به نسبت یک به ده رقیق گردیده)، ضدعفونی و سپس شسته شود. ü درون محفظه خلأ در هنگام آزمایش TLC مقداری محلول ضدعفونی‌کننده اضافه شود. برای جلوگیری از پخش آئروسل در فضا بایستی آزمایش زیر هود انجام شود. ü بخش نمونه‌گیری ادرار کاملاً تمیز و ضدعفونی شود. ü نمونه‌گیر از دستکش استفاده کند. ۱۳- تجهیزات بخش تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان o سیستم سخت‌افزاری و نرم‌افزاری آزمایشگاه تشخیص موادمخدر و روان‌گردان o سیستم مدار بسته جهت نظارت بر نمونه‌گیری o دماسنج دیجیتالی o pH متر o رفراکتومتر o سانتریفوژ o هات پلیت o پمپ خلأ o هود معمولی با قدرت تهویه مناسب o یخچال و فریزر o سینک بزرگ o کابینت آزمایشگاهی با عرض حد اقل ۶۰ سانتیمتر به متراژ حداقل ۷ مترمربع o میزان تجهیزات مورد نیاز هر آزمایشگاه حسب درجه‌بندی آزمایشگاه با رتبه‌های مختلف مانند آزمایشگاه مرجع، منطقه‌ای، استانی، شهری، بومی و یا دولتی و خصوصی بنا به تشخیص آزمایشگاه مرجع سلامت وزارت بهداشت متغییر خواهد بود. ۱۴- کنترل و نگهداری تجهیزات کنترل کیفی ابزار پایه مورد استفاده در بخش تشخیص موادمخدر و روان‌گردان ‌باید به‌صورت دوره‌ای انجام گردیده و مستندات آن در آزمایشگاه موجود باشد. (برای اطلاع بیشتر به جزوه کنترل کیفی ابزار پایه تدوین شده توسط آزمایشگاه مرجع سلامت مراجعه شود.) ü پمپ خلأ (در محدوده ۰,۰۵-۰.۳ Bar) هر شش ‌ماه یک ‌بار کالیبره شود. ü دمای‌ هات پلیت در محدوده ۸۰ ـ ۱۱۰ درجه سانتیگراد تنظیم شود و در فواصل زمانی شش‌ماه کالیبره گردد. ۱۵- نیروی فنی مورد نیاز · مسؤول فنی آزمایشگاه ۱ نفر دکترای علوم آزمایشگاهی، متخصص علوم آزمایشگاهی و یا متخصص آسیب‌شناسی بالینی. در‌صورتی‌که آزمایشگاه موادمخدر و روان‌گردان به‌صورت آزمایشگاه مجزایی فعالیت نماید باید دارای مسؤول فنی جداگانه باشد. درغیراین‌صورت با بخش‌های دیگر دارای مسؤول فنی مشترک می‌باشد. · کاردان و یا کارشناس علوم آزمایشگاهی ۱ نفر به ازاء هر ۳۴۰ واحد کاری. · ناظر نمونه‌گیر آقایان ۱ نفر پرسنل آموزش دیده، ترجیحاً ثابت. · ناظر نمونه‌گیر خانم‌ها ۱ نفر پرسنل آموزش دیده، ترجیحاً ثابت. متصدی پذیرش حداقل ۱ نفر متناسب با تعداد مراجعین که پرسنل آموزش‌دیده و ترجیحاً ثابت می‌باشد. به نسبت افزایش واحدهای کاری، پرسنل آزمایشگاه نیز متناسب آن باید افزایش داده شود. توجه: برای تعین نیروی فنی مورد نیاز می‌توان از نرم‌افزار Work load Unit استفاده کرد. ۱۶- توضیحات: ۱- روش‌های تشخیص موادمخدر و روان‌گردان سه روش رایج برای تشخیص موادمخدر و روان‌گردان عبارتند از: الف: روش‌های شیمیایی ب: روش‌های کروماتوگرافی ج: روش‌های ایمونولوژیک الف: روش‌های شیمیایی روش‌های شیمیایی از قدیمی‌ترین روش‌های شناسایی آلکالوئیدها بخصوص مرفین می‌باشند. اساس این روش‌ها برمبنای انجام واکنش شیمیایی یک معرف با مرفین است که به‌صورت آزاد در حاصل استخراج وجود دارد. برای انجام آزمایش ابتدا باید مرفین را از مایع بیولوژیک استخراج نمود. دو معرف مورداستفاده معرف‌های فرود و مارکی است. ب: روش‌های کروماتوگرافی کروماتوگرافی یکی از معمول‌ترین روش‌های اندازه‌گیری کیفی و کمی داروها در مایعات بیولوژیک است. همه انواع کروماتوگرافی دارای اجزای زیر هستند. فاز متحرک (Mobile Phase) که مایع و یا گاز می‌باشد. فاز ثابت (Stationary Phase) که می‌تواند مایع و یا جامد باشد. به‌طور‌کلی فاز متحرک به دلیل جریانی که دارد از کنار یا درون فاز ثابت عبور می‌کند و براساس تمایل اجزای مختلف نمونه مورد نظر با سرعت‌های مختلف توسط فاز متحرک شسته می‌شوند. اگر ماده مورد آنالیز تمایل کمتری به فاز ثابت داشته باشد در نتیجه سریعتر توسط فاز متحرک شسته می‌شود و اگر بیشتر به فاز ثابت تمایل داشته باشند با سرعت کمتر شسته می‌شوند و به این ترتیب مواد از هم تفکیک می‌شوند. به عبارت دیگر اجزاء مختلف نمونه بر اساس اینکه با چه شدتی توسط فاز ثابت نگهداشته می‌شوند از هم جدا می‌گردند. از انواع کروماتوگرافی می‌توان به چهار روش ذیل اشاره کرد: ۱- کروماتوگرافی روی کاغذ Paper Chromatography) PC) در این نوع کروماتوگرافی پس از استخراج ماده مورد آنالیز آن را در حلال مناسب حل کرده و روی کاغذ لکه‌گذاری می‌کنیم. سپس آن را داخل تانک قرار می‌دهیم که در آن فاز متحرک قرار دارد. به دلیل کشش سطحی حلال روی سطح کاغذ بالا آمده و اجزاء مختلف بر اساس حلالیت و تمایل‌شان به فاز ثابت در محل‌های مختلف باقی می‌مانند. هرچه اجزاء مخلوط بیشتر در حلال حل شوند روی سطح کاغذ بیشتر بالا می‌روند. و به این ترتیب از هم جدا می‌گردند. در مرحله بعد بایستی با معرف مناسب لکه‌ها را ظاهر و قابل دید نمود. ۲-کروماتوگرافی بر روی لایه نازک TLC) Thin Layer Chromatography) این روش ساده‌ترین و مفیدترین روش تشخیص اولیه و خلوص مواد است. در این روش فاز ثابت روی یک صفحه از جنس پلیمر یا آلومینیوم کشیده می‌شود.که جنس فاز ثابت ترکیباتی نظیر سیلیکاژل و یا آلومینا می‌باشد. در این نوع کروماتوگرافی پلاریته اهمیت زیادی دارد. روش کار مانند کروماتوگرافی کاغذ می‌باشد و به‌طور خلاصه شامل مراحل ذیل است: استخراج دارو و یا ماده مورد آنالیز از ادرار به‌وسیله حلال آلی، تغلیظ حاصل استخراج و حل کردن آن در یک حلال آلی، لکه‌گذاری روی صفحه TLC، جداسازی ترکیبات به‌وسیله فاز متحرک، ظهور و شناسایی داروهای تفکیک شده توسط معرف‌های شیمیایی شناخته شد، استفاده از RF (نسبت حرکت نمونه مورد آنالیز روی صفحه TLC به حرکت جبهه فاز متحرک)، استفاده از جذب UV یا فلورسانس. توجه به نکاتی مثل خصوصیات فاز متحرک، فاز ثابت، اشباع‌بودن یا نبودن تانک کروماتوگرافی در جداسازی و شناسایی دارو مؤثر است. مزایای TLC o ساده‌ترین و مفید ترین روش تشخیص اولیه و خلوص مواد است. موادی که به هنگام لکه‌گذاری بر روی صفحه قرار داده می‌شوند، پس از تفکیک شدن بر روی آن باقی مانده و در نهایت درصورت به‌کارگیری آشکار سازهای مناسب، قابل شناسایی و مشاهده خواهند بود. o کاربرد ساده داشته و نیاز به تجهیزات اندک دارد. o قابلیت جداسازی و شناسایی مقادیر ناچیز مواد را دارا می‌باشد. o زمان انجام آزمایش کوتاه است. o می‌توان چندین نمونه را هم زمان آزمایش کرد. o از فازهای ثابت و متحرک متنوع می‌توان استفاده نمود. o از معرف‌های ظاهر‌کننده متنوع می‌توان استفاده نمود. معایب TLC o حساسیت آن کمتر از روش‌های GC,GC/MS,HPLC می‌باشد. o دقت و صحت آن کمتر از روش‌های فوق می‌باشد. ۱. گاز کروماتوگرافی (GC) در روش گاز کروماتوگرافی فاز متحرک گاز است. ماده مورد آنالیز تحت فشار گاز در طول ستون کروماتوگرافی که توسط ذرات فاز ثابت پر شده است، حرکت کرده و بر اساس پلاریته با سرعت‌های متفاوتی در طول ستون حرکت می‌کنند و در نتیجه با فواصل زمانی مختلفی از انتهای ستون خارج شده و توسط آشکارساز (Detector) شناسایی می‌شود. این روش از حساسیت و دقت بالایی برخوردار است. روش کلی کار عبارتست از استخراج دارو با یک حلال مناسب، تغلیظ حاصل استخراج و تبدیل آن به یک مشتق فرار (مشتق‌سازی)، تزریق به دستگاه گاز کروماتوگراف، عبور فاز متحرک گازی به همراه نمونه مورد آنالیز از ستون و بالاخره، شناسایی و ثبت توسط آشکارساز. معمولاً به‌منظور افزایش حساسیت، دقت و صحت دستگاه گاز کروماتوگراف، آن را به طیف‌سنج جرمی متصل می‌کنند که به آن (GC/MS) می‌گویند. این روش، روش مرجع برای تشخیص بسیاری از دارو‌ها، موادمخدر و روان‌گردان و مواد آنالیز می‌باشد. با توجه به اینکه این روش‌ها گران بوده و استفاده از آنها نیاز به تخصص دارد. به‌علاوه نیازمند خدمات مناسب بعد از فروش می‌باشد، لذا مواردی از این قبیل استفاده از این سیستم‌ها را دچار محدودیت می‌کند. از این رو از روش‌های ساده‌تر و کاربردی دیگری که در عین حال از حساسیت و دقت مناسب برخوردار باشند (نظیر TLC) استفاده می‌شود. ۲. کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) در روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا فاز متحرک مایع است. ماده مورد آنالیز تحت فشار پمپ در طول ستون کروماتوگرافی که توسط ذرات فاز ثابت پر شده است حرکت کرده و بر اساس پلاریته با سرعت‌های متفاوتی در طول ستون حرکت می‌کنند در نتیجه با فواصل زمانی مختلفی از انتهای ستون خارج شده و توسط آشکارساز (Detector) شناسایی می‌شود. این روش از حساسیت و دقت بالایی برخوردار می‌باشد. روش کلی کار در HPLC شامل مراحل زیر است: استخراج با یک حلال مناسب، تزریق حاصل استخراج به دستگاه و حرکت آن به همراه فاز متحرک مناسب با فشار بالا به داخل ستون، تفکیک آن و بالاخره تشخیص به‌وسیله آشکارساز و اندازه‌گیری ترکیبات مورد نظر بر اساس سطح زیر منحنی پیک‌های به دست آمده می‌باشد. امروز توسعه و تجهیز HPLC منجر به ساخت دستگاه‌های کاملاً خودکار و منعطف برای سیستم‌های مختلف شده است. این روش از حساسیت و دقت بالایی برخوردار است. ج: روش‌های ایمونولوژیک همه این روش‌ها بر اساس اتصال آنتی‌ژن به آنتی‌بادی می‌باشد. از آنجایی که در حال حاضر به‌منظور آزمایش‌های غربالی تشخیص موادمخدر و روان‌گردان در ادرار فقط از روش ایمونوکروماتوگرافی استفاده می‌شود، فقط به‌شرح آن می‌پردازیم و به ذکر نام تعدادی از سایر روش‌ها اکتفا می‌کنیم: RIA- رادیوایمونواسی (Radioimmunoassay) FIA- فلوئورسانس ایمونواسی (Florescent Immunoassay) (Enzyme immunoassay) EIA- که این سیستم خود شامل EMIT و ELISA می‌باشد. - ممانعت از آگلوتیناسیون (Agglutination Inhibition) - روش ایمونوکروماتوگرافی (Immunochromatography) روش ایمونوکروماتوگرافی (Immunochromatography) روشی که در حال حاضر در کشور به‌طور وسیعی برای آزمایش‌های غربالگری تشخیص مصرف موادمخدر و روان‌گردان مورد استفاده قرار می‌گیرد، روش ایمونو کروماتوگرافی می‌باشد. این روش یک روش ایمونواسی رقابتی بر روی نوارهای غشایی است. در این روش با قرار دادن ادرار بر روی نوارهای غشایی که دارای آنتی‌بادی ضد مرفین است نمونه را مورد بررسی قرار می‌دهند. رقابت میان مرفین و مرفین کونژوگه صورت می‌گیرد که تشکیل خط رنگی نشانگر اتصال کونژوگه مرفین و عدم حضور مرفین در ادرار است. این روش نیز با وجود حساسیت زیاد، با برخی داروها مانند کدئین نتایج مثبت کاذب ایجاد می‌کند. ۲- کنترل کیفیت کیت‌های غربالگری و تأییدی باید دارای تأییدیه معتبر مانند تأییدیه آزمایشگاه رفرانس باشد همچنین توجه به نکات ذیل قبل از استفاده آنها ضروری است. ۱) تاریخ مصرف کیت معتبر باشد. ۲) عرض نوار (غربالی) نباید کمتر از ۵ میلی‌متر باشد. ۳) کیت‌های غربالی و تأییدی در PHهای مختلف (۵/۸ ـ ۵/۴)، در غلظت ۳۰۰ نانوگرم مرفین آزمایش شوند. ۴) غلظت‌های مختلف مرفین در ادرار (به‌عنوان مثال در غلظت‌های۲۰۰ و۳۰۰و۴۰۰ نانو گرم در میلی لیتر) آزمایش شوند. ۵) خطوط تست و کنترل (در روش غربالی) پراکندگی و کشیدگی رنگ نداشته باشد. ۶) سرعت حرکت نمونه ادرار بر روی نوار تست مطابق بروشور باشد. (معمولاً۳۰- ۴۵ ثانیه) ۷) در هر سری کاری از نمونه‌های کنترل مثبت و منفی باید استفاده شود. ۸) نتیجه آزمایش کیت‌های مورد آزمایش جدید با کیت‌های قابل قبول و معتبر مقایسه شوند. برای این کار باید از نمونه‌های مثبت، منفی و استاندارد مرفین استفاده شود. ۹) در روش TLC سرعت حرکت بافرها و تخلیه نمونه ادرار از ستون‌های کروماتوگرافی بایستی مطابق دستورالعمل کیت‌های مورد استفاده انجام شود. درصورت تخلیه سریع‌تر از زمان مقرر و یا تخلیه طولانی‌تر از آن تأثیر نامطلوب در ارایه جواب به دست خواهد آمد. ۱۰) در روش TLC سرعت حرکت فاز متحرک مطابق دستورالعمل کیت (حدود۳۰-۲۵ دقیقه) باشد. ۱۱) در روش TLC مرفین با فاصله مناسب از کدئین (حدود۲- ۵/۱ سانتی‌متر) تفکیک شود. ۱۲) در روش TLC مرفین با فاصله مناسب از محل لکه‌گذاری (حدود یک سانتی‌متر) ظاهر شود. ۳- مواردی از منابع خطا ü درصورت غلظت کم دارو و در محدوده (۳۰۰ng/ml) Cut Offممکن است نتیجه تست نواری مشکوک تلقی گردد که در این‌گونه موارد باید نمونه با روش تأییدی کنترل شود. ü از مخلوط نمودن نمونه‌ها برای انجام آزمایش به‌عنوان یک نمونه جداً پرهیز گردد. درغیراین‌صورت با رقیق شدن نمونه مثبت، مقدار دارو از غلظت حد مرزی کمتر گردیده و نتیجه به غلط منفی گزارش می‌گردد. ü در روش TLC از آنجایی که به تجربه و مهارت فرد آزمایش‌کننده بسیار وابسته است، توصیه می‌گردد از افراد با تجربه و آموزش دیده استفاده گردد. ü در روش TLC ‌باید کلیه مراحل مطابق دستورالعمل کیت انجام گیرد و زمان‌های ذکر شده برای هر مرحله رعایت گردد. ü کنترل میزان خلأ پمپ (در محدوده ۰.۰۵-۰.۳Bar) مورد استفاده در مرحله استخراج TLC باید در هر سری کاری تنظیم شود. ü سرعت حرکت بافرها و تخلیه نمونه ادرار از ستون‌های کروماتوگرافی بایستی مطابق دستور‌العمل کیت‌های مورد استفاده باشد. ü دمای‌هات پلیت در محدوده ۸۰- ۱۱۰ درجه سانتیگراد تنظیم شود. ü زمان اشباع شدن تانک کروماتوگرافی حدود ۴۵- ۶۰ دقیقه رعایت شود. ü زمان لازم برای خواندن نتایج پلیت TLC (حدود یک ساعت) رعایت شود. و سپس به‌منظور نگهداری طولانی مدت سطح آنها با یک صفحه شیشه‌ای پوشانیده شود. ü بشرهای استفاده شده بعد از اتمام آزمایش باید اسیدواش شوند. ü برای انجام آزمایش TLC باید مشخصات نمونه با ذکر تاریخ در دفتر جداگانه‌ای ثبت گردیده سپس روی پلیت TLC کدگذاری و آزمایش گردد. همچنین پس از انجام آزمایش، روی پلیت‌ها تاریخ آزمایش ثبت گردیده و مدت یک سال نگهداری شود. پیوست شماره۱ آرم الله سازمان ثبت اسناد و املاک کشور دفترخانه رسمی ازدواج... () عکس متقاضی (خانم) و مهر دفترخانه عکس متقاضی (آقا) و مهر دفترخانه آزمایشگاه محترم احتراماً، آقای.................. شماره شناسنامه............ صادره از............... کد ملی.................. و خانم.............. شماره شناسنامه......... صاره از............ کد ملی..................، صاحبان عکس‌های فوق جهت آزمایش‌های قبل از ازدواج شامل V.D.R.L / عدم مصرف مواد‌مخدر و روان‌گردان/ تالاسمی همچنین واکسن کزاز معرفی می‌گردند. خواهشمند است نتیجه را به این دفترخانه اعلام فرمایید. توجه: ۱) مدت اعتبار این نامه برای آزمایش‌های مصرف موادمخدر و روان‌گردان، فقط ۴۸ ساعت از تاریخ صدور آن می‌باشد. ۲) این معرفی‌نامه بدون مهر فاقد اعتبار می‌باشد. ۳) مصرف هرگونه دارو به آزمایشگاه اطلاع داده شود و از مصرف داروها در موارد غیرضروری نظیر‌ترکیبات کدئین‌دار درصورت امکان خودداری شود. نام و نام خانوادگی امضاء مسؤول و مهر درخواست‌کننده پیوست شماره۲ عکس متقاضی و مهر درخواست‌کننده آرم و نام شرکت یا سازمان متقاضی() آزمایشگاه محترم احتراماً، آقای/ خانم.................. شماره شناسنامه............ صادره از............... کد ‌ملی.................. صاحب عکس فوق که متقاضی استخدام در این شرکت / سازمان می‌باشد، جهت آزمایش مصرف موادمخدر و روان‌گردان مواد معرفی می‌گردد. خواهشمند است نتیجه را به این مرکز اعلام فرمایید. توجه: ۱. مدت اعتبار این نامه فقط یک هفته از تاریخ صدور آن می‌باشد. ۲. این معرفی نامه بدون مهر فاقد اعتبار می‌باشد. ۳. مصرف هرگونه دارو به آزمایشگاه اطلاع داده شودو از مصرف داروها در‌موارد غیرضروری نظیر ‌ترکیبات کدئین‌دار درصورت امکان خود‌داری شود. نام و نام خانوادگی امضاء مسؤول و مهر درخواست‌کننده پیوست شماره۳ دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی....... آزمایشگاه.......... آدرس آزمایشگاه: تلفن: شماره پذیرش: درخواست‌کننده: شماره نامه: مورخ: نام مراجعه‌کننده: نام پدر: کد ملی: تاریخ پذیرش: محل الصاق عکس و مهر برجسته به: دفترخانه / شرکت / اداره محترم....... نمونه ادرار به روش................. از نظر وجود مرفین و‌ترکیبات آمفتامین مورد آزمایش قرار گرفت. نتیجه آزمایش از نظر وجود مرفین: منفی ( --- مثبت( می‌باشد. نتیجه آزمایش از نظر وجود آمفتامین- مت آمفتامین: منفی ( --- مثبت ( می‌باشد. توضیحات مهم: ü سایر دارو‌های مخدر و روان‌گردان از قبیل متادون، اکستازی،‌ ترامادول، حشیش، بوپرنورفین و.... مورد آزمایش قرار نگرفته است. ü نتیجه آزمایش وجود مواد مورد آزمایش را حد اکثر ۴۸ ساعت قبل از زمان اخذ نمونه تأیید و یا رد کرده و آزمایشگاه هیچ‌‌گونه تعهدی قبل از این زمان و یا بعد از آن ندارد. ü جواب آزمایش از تاریخ صدور یک ماه اعتبار دارد. ü بدون مهر برجسته فاقد اعتبار می‌باشد. امضاء انجام‌دهنده آزمایش امضاء مسؤول فنی آزمایشگاه مهر آزمایشگاه